Interpelacja w sprawie systemowego wsparcia polskich rękodzielników i rzemieślników ludowych oraz promocji rodzimego dziedzictwa kulturowego

Szanowni Państwo Ministrowie,

zwracam się o przedstawienie działań podejmowanych i planowanych przez oba resorty na rzecz polskich rękodzielników, twórców ludowych i rzemieślników, którzy poprzez swoją pracę chronią tradycyjne umiejętności, promują regionalne dziedzictwo oraz przekazują kolejnym pokoleniom wiedzę o polskiej kulturze.

Podczas lokalnych wydarzeń, festiwali pieśni i tańca ludowego, jarmarków oraz spotkań poświęconych tradycji spotykam osoby, których działalność ma istotną wartość artystyczną, edukacyjną i społeczną. Ich wyroby oraz pokazy rzemiosła pozwalają uczestnikom poznać tradycyjne techniki, regionalne wzornictwo i historię miejscowych społeczności. Za każdym takim przedsięwzięciem stoją jednak konkretne koszty: materiałów, narzędzi, wielogodzinnej pracy, przygotowania stoiska, transportu, opłat wystawienniczych, a niekiedy również noclegu.

Z rozmów z twórcami wynika, że przychody ze sprzedaży podczas wydarzeń często nie pokrywają tych wydatków. Zdarza się, że nie zwracają się nawet koszty paliwa. Tymczasem sama obecność rękodzielników wzbogaca wydarzenie, przyciąga odbiorców i służy promocji polskiego dziedzictwa. Powstaje zatem pytanie, czy obecny system wsparcia odpowiednio uwzględnia pracę osób, które tę kulturę tworzą i prezentują.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzi program „Kultura ludowa i tradycyjna”, obejmujący również nabór „Mistrz tradycji”. Należy jednak wyjaśnić, w jakim stopniu istniejące instrumenty odpowiadają na codzienne potrzeby indywidualnych rękodzielników, w szczególności związane z udziałem w wydarzeniach, dostępem do odbiorców oraz wynagrodzeniem za pokazy i działalność edukacyjną.

Ochrona kultury ludowej powinna być trwałym priorytetem polityki państwa. Wsparcie twórców, świadome wybieranie ich wyrobów oraz uczestnictwo w wydarzeniach promujących rodzime tradycje mogą stanowić konkretny przejaw patriotyzmu: troski o polskie dziedzictwo, lokalne wspólnoty i zachowanie umiejętności, których utrata byłaby trudna do odwrócenia.

Potrzebne są zarówno dostępne instrumenty finansowe, jak i konsekwentna promocja. Odbiorcy powinni rozumieć, skąd wynika cena autentycznego rękodzieła, ile pracy wymaga jego wykonanie oraz czym różni się ono od masowo produkowanych przedmiotów jedynie nawiązujących do ludowego wzornictwa. Szczególną rolę mają tu resort kultury oraz resort rolnictwa, odpowiedzialny za rozwój obszarów wiejskich, na których pielęgnowana jest znaczna część tych tradycji.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Jakie programy obu ministerstw i podległych im instytucji umożliwiają obecnie wsparcie indywidualnych rękodzielników oraz rzemieślników ludowych? Proszę wskazać zasady dostępu, uprawnione grupy wnioskodawców, rodzaje finansowanych kosztów oraz wysokość przyznanych i wypłaconych środków w latach 2024-2026. Proszę odrębnie wykazać wsparcie kierowane bezpośrednio do twórców oraz dotacje dla organizatorów wydarzeń i instytucji.

2. Czy przeprowadzono diagnozę sytuacji ekonomicznej twórców ludowych, obejmującą koszty wytwarzania, udziału w wydarzeniach, wysokość uzyskiwanych przychodów oraz bariery kontynuowania działalności? Jeśli tak, proszę udostępnić wyniki i wynikające z nich rekomendacje. Jeśli nie, czy i kiedy taka analiza zostanie przeprowadzona?

3. Czy planowane jest utworzenie odrębnego programu niewielkich, łatwo dostępnych dotacji dla rękodzielników, obejmującego m.in. materiały i narzędzia służące pokazom, transport, noclegi, przygotowanie stoiska oraz opłaty za udział w wydarzeniach promujących kulturę ludową? Proszę wskazać możliwy termin uruchomienia, budżet i proponowane zasady rozliczania.

4. Czy w wydarzeniach finansowanych ze środków publicznych przewiduje się zapewnienie twórcom wynagrodzenia za pokazy rzemiosła, warsztaty i prezentacje edukacyjne oraz pokrycie uzasadnionych kosztów ich udziału? Czy resorty rozważą wprowadzenie takich kosztów jako wyraźnej kategorii wydatków kwalifikowanych i kryterium oceny wniosków organizatorów?

5. Czy istniejące programy są dostępne również dla twórców działających indywidualnie, bez prowadzenia działalności gospodarczej i bez przynależności do organizacji? Proszę wskazać dostępne ścieżki wsparcia, ograniczenia oraz planowane rozwiązania dla osób, które ze względu na niewielką skalę działalności nie mają zaplecza administracyjnego do przygotowywania rozbudowanych wniosków.

6. Czy oba ministerstwa podejmą współpracę nad wieloletnim programem ochrony i rozwoju polskiego rękodzieła ludowego, łączącym wsparcie twórców, promocję wydarzeń, edukację i rozwój obszarów wiejskich? Proszę wskazać instytucję koordynującą, zakres odpowiedzialności resortów oraz możliwość zabezpieczenia środków od 2027 r.

7. Czy planowana jest ogólnopolska kampania promująca polskie rękodzieło i kulturę ludową, wyjaśniająca ich wartość oraz zachęcająca do odwiedzania festiwali, jarmarków i pracowni twórców? Proszę określić planowany budżet, kanały promocji, partnerów i mierzalne cele. Czy kampania obejmie również mniejsze miejscowości i wydarzenia o zasięgu lokalnym? Nie chodzi tu wyłącznie o działania ministerstwa i organizowane duże jedno wydarzenie w ciągu roku, ale przede wszystkim wsparcie masowych festiwali, wydarzeń o charakterze ludowym promujące różne regiony Polski, tradycję, lokalną kuchnię, obrzędy, teksty, czy pieśni oraz muzykę.

8. Jakie działania zostaną podjęte, aby zwiększyć świadomość odbiorców dotyczącą pochodzenia, autentyczności i pracochłonności wyrobów rękodzielniczych? Czy rozważane jest dobrowolne oznaczenie lub system prezentacji autentycznego polskiego rękodzieła ludowego, opracowany z udziałem twórców i ekspertów, bez nakładania na małe pracownie nadmiernych kosztów?

9. Czy resorty wesprą wspólną promocję twórców i kalendarza wydarzeń kultury ludowej, np. poprzez ogólnodostępny portal prezentujący pracownie, tradycyjne techniki, warsztaty i miejsca zakupu wyrobów? Jak zapewnione zostaną aktualność informacji i dostępność takiego rozwiązania dla osób mniej sprawnie korzystających z narzędzi cyfrowych?

10. Jakie instrumenty resortu rolnictwa i rozwoju wsi mogą służyć zachowaniu tradycyjnego rzemiosła na obszarach wiejskich? Proszę wskazać możliwości wsparcia poprzez lokalne grupy działania, współpracę z kołami gospodyń wiejskich, rozwój turystyki wiejskiej i lokalnych produktów oraz wyjaśnić, które rozwiązania są faktycznie dostępne dla indywidualnych rękodzielników.

11. Czy planowane jest zwiększenie wsparcia dla międzypokoleniowego przekazywania umiejętności, w tym odpłatnej pracy mistrzów z uczniami, warsztatów dla dzieci i młodzieży oraz współpracy twórców ze szkołami i domami kultury? Proszę wskazać sposób identyfikowania ginących specjalności rzemiosła oraz działania zapewniające im kontynuację.

12. Czy ministerstwa przeprowadzą konsultacje z samymi rękodzielnikami i rzemieślnikami ludowymi, uwzględniające także osoby niezrzeszone i twórców z małych miejscowości? Proszę podać termin, formę konsultacji oraz sposób wykorzystania ich wyników przy przygotowywaniu programów.

13. Czy rząd zamierza nadać promocji polskiego rękodzieła i kultury ludowej wyraźny priorytet w polityce kulturalnej oraz rozwoju obszarów wiejskich? Jakie konkretne zobowiązania finansowe i organizacyjne będą temu towarzyszyć oraz jakie wskaźniki pozwolą ocenić poprawę sytuacji twórców, wzrost zainteresowania odbiorców i zachowanie tradycyjnych umiejętności?

Proszę o odrębne odpowiedzi obu ministrów w zakresie ich kompetencji, zawierające konkretne kwoty, terminy, zasady dostępu do wsparcia i planowane działania. W odniesieniu do proponowanych rozwiązań proszę jednoznacznie wskazać, czy zostaną podjęte, a w przypadku odpowiedzi negatywnej - przedstawić uzasadnienie i rozwiązania alternatywne.

Polscy rękodzielnicy i rzemieślnicy ludowi są depozytariuszami wiedzy i umiejętności stanowiących część naszego narodowego dziedzictwa. Państwowe wsparcie powinno tworzyć warunki, w których ich praca może być godnie wynagradzana, a tradycja - rozwijana i przekazywana dalej.