Interpelacja w sprawie dostępu twórców ludowych i rękodzielników do systemu dopłat do składek oraz wsparcia artystów ludowych pobierających niskie emerytury

Szanowna Pani Minister,

w związku z pracami nad ustawą o zabezpieczeniu społecznym osób wykonujących zawód artystyczny zwracam się o szczegółowe wyjaśnienie, w jaki sposób przygotowywane rozwiązania uwzględniają sytuację twórców ludowych, rękodzielników i osób zajmujących się rzemiosłem artystycznym.

W lokalnych społecznościach działa liczna grupa osób, które dzięki talentowi, wiedzy i wieloletniej praktyce wykonują haftowane tkaniny, chusty, ozdoby świąteczne, ręcznie dekorowane bombki, kompozycje obrzędowe, artystyczne odlewy z metalu oraz inne dzieła nawiązujące do polskich tradycji. Osoby te chronią regionalne wzornictwo i przekazują umiejętności, których zachowanie ma znaczenie dla naszego narodowego dziedzictwa.

Ich działalność często pozostaje poza głównym obiegiem instytucjonalnym. Dorobek prezentują przede wszystkim podczas lokalnych jarmarków, dożynek, festiwali pieśni i tańca ludowego oraz warsztatów. Niewielka sprzedaż i nieregularne przychody nie muszą świadczyć o braku wartości artystycznej ich pracy. Mogą wynikać z ograniczonej promocji, niewielkiej liczby wydarzeń i trudności w dotarciu do odbiorców.

W przedstawianym przez ministerstwo systemie należy rozróżnić dopłaty do składek ubezpieczeniowych, mające służyć budowaniu uprawnień emerytalnych, od pomocy osobom już pobierającym niskie emerytury. Dla starszych twórców, którzy przez dziesięciolecia pielęgnowali kulturę ludową, samo finansowanie przyszłych składek może nie odpowiadać na najpilniejsze potrzeby.

Wyjaśnienia wymaga również sposób uzyskania statusu artysty. Nie wystarczy ogólne zapewnienie, że system obejmie różne dziedziny twórczości. Potrzebne są publiczne, zrozumiałe kryteria, które pozwolą lokalnemu rękodzielnikowi ustalić, czy kwalifikuje się do wsparcia, jakie dokumenty powinien przedstawić i jak może zakwestionować odmowę.

W związku z powyższym proszę o odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy przygotowywany system obejmie twórców ludowych oraz osoby wykonujące rękodzieło i rzemiosło artystyczne? Proszę wskazać konkretne przepisy oraz wyjaśnić, na jakiej podstawie będzie oceniana działalność obejmująca haft, wykonywanie chust i tkanin dekoracyjnych, ozdób świątecznych i obrzędowych, ręcznie zdobionych bombek oraz artystycznych wyrobów metalowych. Proszę przedstawić kryteria odróżniania twórczości artystycznej od działalności wyłącznie wytwórczej lub hobbystycznej.

2. Jakie dokładnie warunki uzyskania statusu artysty będą obowiązywały twórców ludowych? Proszę wymienić wszystkie kryteria, wskazać ich podstawę prawną oraz wyjaśnić, które zostaną określone w ustawie, które w rozporządzeniach, a które w dokumentach stosowanych przez Komisję Opiniującą. Czy dokumenty te zostaną opublikowane przed rozpoczęciem przyjmowania wniosków?

3. Jak twórca ludowy będzie mógł udokumentować dorobek? Czy uznawane będą fotografie wykonanych prac, katalogi lokalnych wystaw, potwierdzenia udziału w jarmarkach i festiwalach, dokumentacja warsztatów, rekomendacje muzeów i domów kultury oraz świadectwa przekazywania tradycyjnych umiejętności? Czy wymagane będą dyplom artystyczny, nagrody, członkostwo w organizacji zawodowej lub udział w wydarzeniach o zasięgu ogólnopolskim?

4. Jak będzie stosowany wymóg uzyskiwania przychodów z działalności artystycznej w każdym z ostatnich trzech lat? Czy brak sprzedaży w jednym roku, mimo udokumentowanej pracy twórczej, będzie wykluczał uzyskanie statusu lub dopłaty? Jak potraktowane zostaną przerwy spowodowane chorobą, opieką nad bliskimi, brakiem wydarzeń lub ograniczonym popytem?

5. Jakie będą dokładne kryteria dochodowe przyznawania dopłat? Proszę podać sposób obliczania progu, okres uwzględniany przy ocenie oraz zasady traktowania kosztów materiałów, narzędzi, transportu i udziału w wydarzeniach. Czy do obliczeń wliczane będą emerytura, renta, dochody z pracy poza działalnością artystyczną oraz dochody z gospodarstwa rolnego? Proszę przedstawić przykładowe obliczenia dla rękodzielnika o sezonowych przychodach.

6. Jak będzie dokumentowana sprzedaż prowadzona w niewielkiej skali, w tym w ramach działalności nierejestrowanej? Czy możliwe będzie wykazanie przychodów na podstawie zgodnej z prawem ewidencji sprzedaży, bez konieczności posiadania umów zawieranych z instytucjami kultury?

7. Jak zostanie zapewniona fachowa ocena twórczości ludowej przez Komisję Opiniującą? Ilu jej członków będzie posiadało doświadczenie w sztuce ludowej, etnografii i rzemiośle artystycznym? Czy w zespole oceniającym wniosek twórcy ludowego będzie uczestniczył ekspert z odpowiedniej dziedziny? Jak zostaną zapewnione bezstronność i wyłączenie osób pozostających w konflikcie interesów?

8. Jakie gwarancje przejrzystości będą przysługiwały wnioskodawcom? Czy otrzymają dostęp do opinii komisji i szczegółowego uzasadnienia oceny dorobku? Proszę wskazać terminy rozpatrywania spraw, tryb odwoławczy oraz sposób kontroli jednolitego stosowania kryteriów w różnych regionach i dziedzinach twórczości.

9. Czy osoby już pobierające emeryturę będą mogły korzystać z przygotowywanego systemu i na jakich zasadach? Proszę odrębnie wyjaśnić sytuację osoby pobierającej emeryturę niższą od minimalnej, osoby pobierającej emeryturę minimalną oraz osoby, która osiągnęła wiek emerytalny, lecz nie spełnia warunków gwarancji najniższej emerytury. Jaki rzeczywisty wpływ na ich świadczenia mogłoby mieć dalsze opłacanie składek?

10. Czy ministerstwo planuje odrębny instrument pomocy dla starszych twórców ludowych o niskich emeryturach, np. okresowe świadczenie socjalne, dodatek lub program regularnego wsparcia? Jeśli tak, proszę wskazać proponowane kryteria, wysokość pomocy, źródło finansowania i termin uruchomienia. Jeśli nie, jakie rozwiązanie ma odpowiadać na potrzeby tej grupy?

11. Jakie formy pomocy są dostępne dla twórców ludowych już obecnie? Proszę przedstawić zasady ubiegania się o pomoc socjalną, wymagane dokumenty, kryteria sytuacji materialnej, możliwość ponownego uzyskania wsparcia oraz liczbę twórców ludowych objętych pomocą w latach 2024-2026 i wysokość przekazanych im środków. Jeśli ministerstwo nie wyodrębnia tej grupy w statystykach, proszę wskazać to wprost.

12. Czy przeanalizowano dostęp do wsparcia osób ubezpieczonych w KRUS oraz twórców łączących rękodzieło z pracą zawodową lub prowadzeniem gospodarstwa? Proszę wyjaśnić zasady łączenia tytułów ubezpieczenia i ewentualne ograniczenia, aby twórcy mogli ocenić konsekwencje uzyskania statusu artysty.

13. Czy ministerstwo przygotuje skierowaną do lokalnych twórców kampanię informacyjną i pomoc w składaniu wniosków, dostępną także poza Internetem, poprzez muzea regionalne, domy kultury, biblioteki i organizacje twórców ludowych? Czy przewidziano konsultacje z osobami niezrzeszonymi oraz starszymi rękodzielnikami z małych miejscowości?

14. Jakie działania promocyjne i ekonomiczne będą towarzyszyć wsparciu ubezpieczeniowemu, aby twórcy ludowi mogli zwiększać przychody z własnej pracy? Proszę wskazać planowane programy promocji rękodzieła, wynagradzania pokazów i warsztatów, wsparcia udziału w wydarzeniach oraz przekazywania umiejętności młodszym pokoleniom, wraz z budżetem i harmonogramem.

Proszę o odpowiedzi odnoszące się bezpośrednio do sytuacji twórców ludowych i rękodzielników, z podaniem podstaw prawnych, konkretnych kryteriów oraz przykładów ich zastosowania. Proszę również rozróżnić rozwiązania już obowiązujące, rozwiązania zawarte w ustawie uchwalonej przez Sejm RP oraz propozycje wymagające dalszych decyzji.

Ochrona polskiego dziedzictwa wymaga troski także o tych artystów, których dorobek powstaje w małych miejscowościach i domowych pracowniach. Niewielka rozpoznawalność i niskie przychody nie powinny zastępować rzetelnej oceny wartości ich twórczości ani przesłaniać potrzeb socjalnych.