Interpelacja w sprawie rozwoju systemu kompleksowego leczenia dzieci, młodzieży i osób dorosłych z zaburzeniami odżywiania oraz wsparcia ich rodzin

Szanowna Pani Minister,

na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej zwracam się z interpelacją dotyczącą możliwości dalszego rozwoju systemu diagnostyki, leczenia i opieki nad dziećmi, młodzieżą oraz osobami dorosłymi cierpiącymi na zaburzenia odżywiania, ze szczególnym uwzględnieniem zapewnienia ciągłości terapii oraz wsparcia rodzin pacjentów.

Zaburzenia odżywiania należą do poważnych zaburzeń psychicznych, których konsekwencje obejmują zarówno zdrowie psychiczne, jak i funkcjonowanie całego organizmu. Do najpoważniejszych należą jadłowstręt psychiczny, bulimia psychiczna oraz zaburzenie z napadami objadania się. Szczególne zagrożenie związane jest z anoreksją, która może prowadzić do ciężkich powikłań somatycznych, trwałego pogorszenia stanu zdrowia, a w najcięższych przypadkach również do śmierci.

Skala problemu znajduje potwierdzenie w danych naukowych. W systematycznym przeglądzie badań obejmującym lata 2000–2018 wykazano, że średnia punktowa częstość występowania zaburzeń odżywiania wzrosła z około 3,5% w latach 2000–2006 do 7,8% w latach 2013–2018. W tej samej analizie średnia częstość występowania zaburzeń odżywiania w ciągu życia wynosiła 8,4% wśród kobiet i 2,2% wśród mężczyzn. Szczególnie niepokojące są dane dotyczące dzieci i młodzieży. Metaanaliza opublikowana w 2023 roku, obejmująca 32 badania, 63 181 dzieci i nastolatków z 16 państw, wykazała, że 22,36% badanych prezentowało nieprawidłowe wzorce żywieniowe wskazywane w przesiewowym kwestionariuszu SCOFF. W grupie dziewcząt odsetek ten wynosił aż 30,03%, natomiast wśród chłopców 16,98%. Oznacza to, że problem może dotyczyć więcej niż co piątej młodej osoby, przy czym wśród dziewcząt niemal co trzeciej. Dane te nie oznaczają, że u każdej z tych osób można rozpoznać pełnoobjawowe zaburzenie odżywiania, pokazują jednak skalę grupy ryzyka i uzasadniają potrzebę wczesnej diagnostyki, profilaktyki oraz łatwo dostępnej specjalistycznej pomocy.

Przy takiej skali zjawiska szczególnego znaczenia nabiera ciągłość leczenia. Zaburzenia odżywiania nie są bowiem problemem ograniczającym się wyłącznie do sposobu przyjmowania pokarmu, lecz mogą prowadzić do poważnych powikłań somatycznych i psychicznych, długotrwałej niezdolności do nauki lub pracy, częstych nawrotów oraz ponownych hospitalizacji. Tym bardziej zasadne jest stworzenie modelu, w którym pacjent po ustabilizowaniu stanu zdrowia nie pozostaje bez dalszej specjalistycznej terapii, a rodzina nie jest zmuszona do samodzielnego finansowania wielotygodniowego leczenia, którego – zgodnie z przekazanymi mi informacjami – koszt w wyspecjalizowanych ośrodkach może wynosić około 4–5 tys. zł tygodniowo.

Problem wymaga szczególnej uwagi również dlatego, że zaburzenia odżywiania coraz częściej dotyczą dzieci i młodzieży. Ich przyczyny mają charakter złożony i mogą obejmować czynniki biologiczne, psychologiczne, rodzinne, społeczne i środowiskowe. Współczesne uwarunkowania życia młodych ludzi, presja dotycząca wyglądu, funkcjonowanie w mediach społecznościowych, problemy z samooceną oraz współwystępujące kryzysy psychiczne dodatkowo wskazują na potrzebę prowadzenia skutecznej profilaktyki oraz możliwie wczesnej interwencji.

Jednocześnie leczenie zaburzeń odżywiania jest procesem szczególnie wymagającym. Nie może ono ograniczać się wyłącznie do przywrócenia prawidłowych parametrów somatycznych pacjenta. Wymaga współpracy psychiatry, psychologa, psychoterapeuty, lekarzy innych specjalności, dietetyka, a w przypadku dzieci i młodzieży również aktywnego włączenia rodziny.
Należy przy tym dostrzec działania podejmowane w ostatnich latach na rzecz przebudowy systemu ochrony zdrowia psychicznego, w szczególności dzieci i młodzieży. Rozwijanie opieki środowiskowej i zwiększanie dostępności pomocy psychologicznej oraz psychiatrycznej stanowi właściwy kierunek zmian. Wydaje się jednak zasadne przeanalizowanie, czy w ramach rozwijanego systemu pacjenci z zaburzeniami odżywiania nie wymagają dodatkowo stworzenia bardziej wyspecjalizowanej i skoordynowanej ścieżki terapeutycznej, odpowiadającej specyfice tych chorób.

Szczególnym wyzwaniem pozostaje bowiem moment pomiędzy leczeniem szpitalnym a powrotem pacjenta do codziennego funkcjonowania.
W sytuacji bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia hospitalizacja jest niezbędna i pozwala na ustabilizowanie stanu pacjenta. Jednak osiągnięcie stabilizacji somatycznej nie oznacza zakończenia leczenia zaburzenia odżywiania. Pacjent często potrzebuje dalszej, długotrwałej psychoterapii, opieki psychiatrycznej i psychologicznej, wsparcia dietetycznego oraz – szczególnie w przypadku osób małoletnich – pracy terapeutycznej obejmującej również rodzinę.
Brak odpowiedniej ciągłości takiego postępowania może zwiększać ryzyko nawrotów i ponownych hospitalizacji. Dlatego warto rozważyć rozwój rozwiązań stanowiących swoisty pomost pomiędzy hospitalizacją a leczeniem ambulatoryjnym – w szczególności specjalistycznych programów dziennych, środowiskowych oraz intensywnych programów terapeutycznych przeznaczonych właśnie dla osób z zaburzeniami odżywiania.

Istotnym problemem pozostaje również dostępność kompleksowego leczenia. W sytuacji, gdy rodzina nie znajduje odpowiedniego wsparcia w systemie publicznym albo czas oczekiwania jest zbyt długi w stosunku do stanu chorego, poszukuje pomocy na rynku prywatnym. Wielotygodniowe, intensywne programy terapeutyczne mogą jednak generować koszty sięgające wielu tysięcy złotych, co dla części rodzin stanowi barierę niemożliwą do pokonania. Dostęp do skutecznego leczenia nie powinien być uzależniony od sytuacji materialnej rodziny pacjenta.

Należy przy tym spojrzeć na dostępność leczenia zaburzeń odżywiania również z perspektywy całego systemu ochrony zdrowia i kosztów, jakie ponosi on w przypadku zbyt późnego rozpoczęcia terapii. Anoreksja jest zaburzeniem psychicznym, jednak jej nieleczony lub długotrwały przebieg może prowadzić do poważnych konsekwencji somatycznych. Wraz z postępującym wyniszczeniem organizmu mogą pojawić się m.in. bradykardia i inne zaburzenia pracy układu sercowo-naczyniowego, zaburzenia elektrolitowe, problemy dotyczące przewodu pokarmowego, nerek oraz innych narządów. Wówczas pacjent wymaga już nie tylko pomocy psychiatry, psychologa czy psychoterapeuty, ale często również zaangażowania lekarzy wielu innych specjalności, hospitalizacji i długotrwałego leczenia następstw choroby.
Dlatego odpowiednio wczesne rozpoznanie zaburzenia i zapewnienie szybkiego dostępu do specjalistycznej terapii należy traktować nie tylko jako inwestycję w zdrowie psychiczne pacjenta, ale również jako formę profilaktyki poważnych powikłań somatycznych. Z punktu widzenia państwa może być to także rozwiązanie racjonalne ekonomicznie – skuteczne leczenie rozpoczęte na wczesnym etapie choroby może ograniczać konieczność późniejszego, wielospecjalistycznego i znacznie bardziej kosztownego leczenia jej następstw.

Szczególnie niepokojący jest więc długi czas oczekiwania na pomoc psychiatryczną, psychologiczną lub psychoterapeutyczną. W przypadku zaburzeń odżywiania czas ma ogromne znaczenie – miesiące oczekiwania nie są czasem neutralnym, lecz mogą oznaczać dalszy rozwój choroby, pogłębianie wyniszczenia organizmu i zwiększanie ryzyka poważnych komplikacji zdrowotnych. Dostępność specjalistycznej pomocy powinna być zatem oceniana nie tylko poprzez liczbę świadczeń czy placówek, ale również przez to, jak szybko pacjent od momentu pojawienia się pierwszych objawów może rzeczywiście rozpocząć odpowiednie leczenie.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę także na doświadczenia podmiotów, które od wielu lat specjalizują się w terapii zaburzeń odżywiania.
Jednym z takich miejsc jest Ośrodek Terapeutyczny „Słoneczny Dom” prowadzony przez Fundację Drzewo Życia w Malawie, prowadzący programy terapeutyczne dla osób zmagających się z zaburzeniami odżywiania oraz ich rodzin. Z przedstawionych mi informacji wynika, że model pracy ośrodka obejmuje m.in. pomoc psychologiczną, psychoterapeutyczną i psychiatryczną oraz pracę z rodziną pacjenta.
Nie przesądzając o możliwości finansowania działalności konkretnej placówki ze środków publicznych, uważam, że doświadczenia organizacji i specjalistów od lat zajmujących się praktycznym leczeniem zaburzeń odżywiania powinny zostać wykorzystane w dyskusji nad dalszym rozwojem systemu.
W mojej ocenie zasadne byłoby zatem rozważenie stworzenia przestrzeni do współpracy Ministerstwa Zdrowia, Narodowego Funduszu Zdrowia, przedstawicieli psychiatrii dzieci i młodzieży oraz psychiatrii dorosłych, psychologów, psychoterapeutów, dietetyków, organizacji pacjenckich, rodzin pacjentów, a także podmiotów posiadających praktyczne doświadczenie w prowadzeniu kompleksowej terapii zaburzeń odżywiania.
Celem takiej współpracy powinno być przede wszystkim określenie, jak powinna wyglądać pełna ścieżka pacjenta – od pierwszych symptomów choroby, poprzez diagnostykę i ewentualną hospitalizację, aż do specjalistycznej terapii, pracy z rodziną i długoterminowego zapobiegania nawrotom.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Jak Ministerstwo Zdrowia ocenia obecnie dostępność i organizację leczenia zaburzeń odżywiania w Polsce, odrębnie w odniesieniu do dzieci i młodzieży oraz osób dorosłych?

2. Czy ministerstwo dysponuje danymi dotyczącymi liczby pacjentów leczonych z powodu zaburzeń odżywiania w ostatnich latach oraz liczby hospitalizacji i ponownych hospitalizacji z tego powodu? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie dostępnych danych za lata 2020–2025.

3. Czy w Ministerstwie Zdrowia prowadzone są obecnie prace nad stworzeniem lub wyodrębnieniem kompleksowej ścieżki diagnostyczno-terapeutycznej dla osób z zaburzeniami odżywiania?

4. Czy ministerstwo rozważa rozwój świadczeń pośrednich pomiędzy hospitalizacją a standardowym leczeniem ambulatoryjnym, w szczególności specjalistycznych ośrodków dziennych, programów środowiskowych lub intensywnych programów psychoterapeutycznych dla osób z zaburzeniami odżywiania?

5. Czy analizowana jest możliwość szerszego finansowania ze środków publicznych specjalistycznej psychoterapii, terapii rodzinnej, wsparcia dietetycznego oraz innych elementów kompleksowego leczenia zaburzeń odżywiania?

6. Czy Ministerstwo Zdrowia rozważa powołanie zespołu ekspertów lub innej formy stałej współpracy poświęconej problematyce zaburzeń odżywiania, której celem byłoby wypracowanie rekomendacji dotyczących organizacji, standardów i finansowania leczenia?

7. Czy do prac takiego gremium mogliby zostać włączeni, obok przedstawicieli środowiska naukowego i medycznego, również praktycy, przedstawiciele organizacji pozarządowych oraz podmiotów posiadających wieloletnie doświadczenie w kompleksowej terapii zaburzeń odżywiania i pracy z rodzinami pacjentów?

8. Czy ministerstwo oraz Narodowy Fundusz Zdrowia widzą możliwość stworzenia mechanizmu kontraktowania przez NFZ kompleksowych programów terapeutycznych realizowanych przez wyspecjalizowane podmioty spełniające określone standardy kadrowe, organizacyjne i jakościowe?

9. Czy w ramach takiego modelu możliwe byłoby w przyszłości ubieganie się o finansowanie świadczeń ze środków NFZ również przez podmioty takie jak Ośrodek Terapeutyczny „Słoneczny Dom” w Malawie, po spełnieniu wymaganych warunków i standardów przewidzianych dla świadczeniodawców?

10. Jakie działania ministerstwo planuje w najbliższych latach w celu zapewnienia ciągłości leczenia pacjentom z zaburzeniami odżywiania po zakończeniu hospitalizacji oraz ograniczenia ryzyka nawrotów i ponownych hospitalizacji?

Szanowna Pani Minister, z uwagi na mój osobisty kontakt z problematyką zaburzeń odżywiania oraz możliwość poznania z bliska trudności, z jakimi mierzą się pacjenci i ich rodziny w poszukiwaniu skutecznej i dostępnej pomocy, deklaruję również swoją gotowość do zaangażowania się w takie prace i współpracy przy poszukiwaniu rozwiązań służących poprawie obecnego systemu leczenia. Zależy mi szczególnie na stworzeniu takich mechanizmów, które pozwolą możliwie wcześnie obejmować pacjentów specjalistyczną pomocą, zapewniać ciągłość terapii oraz realne wsparcie ich rodzin.

Celem niniejszej interpelacji nie jest kwestionowanie działań podejmowanych w obszarze psychiatrii i ochrony zdrowia psychicznego, lecz zwrócenie uwagi na grupę pacjentów, których specyfika choroby może wymagać dalszego rozwijania dedykowanych form pomocy.

Zaburzenia odżywiania są chorobami, w których skuteczność terapii zależy w ogromnym stopniu od jej ciągłości, kompleksowości i odpowiednio wczesnego rozpoczęcia. W przypadku dzieci i młodzieży niezwykle istotnym elementem jest również objęcie wsparciem rodziny, która często przez wiele miesięcy lub lat uczestniczy w procesie zdrowienia dziecka.

Dlatego zwracam się do Pani Minister o przedstawienie stanowiska resortu oraz informacji o możliwości podjęcia dalszych prac nad stworzeniem spójnego, dostępnego i finansowanego ze środków publicznych modelu leczenia zaburzeń odżywiania, wykorzystującego zarówno potencjał publicznego systemu ochrony zdrowia, jak i wiedzę oraz doświadczenia wyspecjalizowanych środowisk terapeutycznych.

Z wyrazami szacunku
Maria Koźlakiewicz
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej