Interpelacja w sprawie uregulowania i zwiększenia dostępności planowego zabezpieczenia płodności kobiet poprzez krioprezerwację komórek jajowych

Szanowna Pani Minister,

zwracam się z interpelacją w sprawie możliwości planowego zabezpieczenia płodności kobiet poprzez krioprezerwację komórek jajowych, w szczególności w sytuacjach, w których decyzja o odroczeniu macierzyństwa nie wynika bezpośrednio z choroby lub planowanego leczenia, lecz z indywidualnej sytuacji życiowej kobiety.

Rozwój współczesnej medycyny reprodukcyjnej pozwala na pobranie i zamrożenie niezapłodnionych komórek jajowych w celu ich wykorzystania w przyszłości. Planowe zamrażanie oocytów (planned/elective oocyte cryopreservation) jest uznaną metodą zachowania potencjału reprodukcyjnego, a jego skuteczność zależy przede wszystkim od wieku kobiety w chwili pobrania oraz liczby uzyskanych dojrzałych oocytów.

Kwestia ta ma znaczenie zarówno z punktu widzenia polityki zdrowotnej państwa, jak i praw reprodukcyjnych kobiet. Decyzja o macierzyństwie i momencie jego realizacji może być związana z sytuacją osobistą, rodzinną, ekonomiczną czy zawodową. Możliwość wcześniejszego zabezpieczenia własnych komórek jajowych poszerza zakres dostępnych kobiecie decyzji dotyczących jej przyszłości reprodukcyjnej.

Obecne polskie regulacje nie odpowiadają jednak na tę sytuację w sposób jednoznaczny. Art. 10 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o leczeniu niepłodności wiąże zabezpieczenie płodności na przyszłość z ryzykiem jej utraty albo istotnego upośledzenia wskutek choroby, urazu lub leczenia. Nie przewidziano natomiast odrębnej i jednoznacznej kategorii planowej autologicznej krioprezerwacji oocytów przez zdrową kobietę, choć procedury takie są oferowane komercyjnie przez polskie kliniki. Powstaje więc rozbieżność pomiędzy konstrukcją ustawową a praktyką medyczną.

Państwo dostrzegło już znaczenie zabezpieczenia płodności w przypadku zagrożenia medycznego. Program Ministerstwa Zdrowia na lata 2024–2028 przewiduje finansowanie ochrony płodności m.in. pacjentek leczonych onkologicznie. Nie obejmuje to jednak kobiet, które chciałyby wcześniej zabezpieczyć własne komórki jajowe z uwagi na naturalny spadek płodności związany z wiekiem.

Planowa krioprezerwacja może stanowić dla kobiet narzędzie pozwalające na bardziej świadome i autonomiczne podejmowanie decyzji dotyczących macierzyństwa. Dostępowi do tej procedury powinna towarzyszyć rzetelna informacja o jej skuteczności, wpływie wieku na rokowanie, przebiegu oraz kosztach, tak aby decyzja o zabezpieczeniu płodności odpowiadała indywidualnej sytuacji kobiety.

Doświadczenia innych państw pokazują, że możliwe jest przyjęcie różnych modeli regulacyjnych. We Francji prawo wprost dopuszcza autokonserwację gamet bez wskazania medycznego; w przypadku kobiet pobranie oocytów przewidziano zasadniczo od 29. roku życia do ukończenia 36 lat. Sama procedura może korzystać z finansowania publicznego, podczas gdy koszty przechowywania ponosi pacjentka.

W Wielkiej Brytanii oocyty mogą być przechowywane nawet przez 55 lat, przy obowiązku odnawiania zgody co 10 lat. Uregulowano również zasady postępowania z materiałem m.in. w przypadku śmierci lub utraty zdolności do podejmowania decyzji. Planowe zamrażanie jest zasadniczo finansowane prywatnie.

Hiszpania przyjęła bardziej elastyczny model – planowa krioprezerwacja jest dostępna dla pełnoletnich kobiet bez jednego ustawowego górnego limitu wieku pobrania, a istotnym elementem systemu jest rejestrowanie działalności i wyników ośrodków leczenia niepłodności. Izrael z kolei określa bardziej szczegółowo kryteria dostępu do elective egg freezing, w tym wiek oraz liczbę możliwych pobrań lub zabezpieczanych oocytów.

Rozwiązania te pokazują, że polski model mógłby łączyć jednoznaczne prawo kobiety do planowej autokonserwacji oocytów z przejrzystymi zasadami przechowywania, odnawiania zgody, dostępem do informacji i raportowaniem rzeczywistych wyników procedur. Osobnego rozważenia wymaga również kwestia finansowania, ponieważ obecnie możliwość planowego zabezpieczenia płodności pozostaje w znacznym stopniu uzależniona od możliwości ekonomicznych kobiety.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Jak Ministerstwo Zdrowia ocenia obecny status prawny planowej krioprezerwacji oocytów u kobiet bez wskazania wynikającego z choroby, urazu lub leczenia i czy dostrzega potrzebę jednoznacznego uregulowania tej możliwości w ustawie o leczeniu niepłodności?
2. Ile procedur krioprezerwacji oocytów wykonano w Polsce w latach 2020–2026, z podziałem - o ile ministerstwo dysponuje takimi danymi – na wskazania medyczne oraz planową krioprezerwację bez wskazania medycznego?
3. Czy ministerstwo posiada dane dotyczące wieku kobiet korzystających z planowej krioprezerwacji, liczby zabezpieczanych oocytów, ich późniejszego wykorzystania oraz liczby uzyskanych ciąż i żywych urodzeń?
4. Czy ministerstwo rozważa stworzenie rejestru umożliwiającego odrębne raportowanie procedur zabezpieczenia płodności ze wskazań medycznych oraz planowej krioprezerwacji, wraz z wynikami ich późniejszego wykorzystania?
5. Czy ministerstwo analizowało możliwość wykorzystania w Polsce rozwiązań stosowanych we Francji, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii lub Izraelu, w szczególności w zakresie prawa do planowej autokonserwacji, zasad przechowywania oocytów, okresowego odnawiania zgody oraz raportowania wyników?
6. Czy ministerstwo rozważa częściowe finansowanie planowego zabezpieczenia płodności, np. poprzez finansowanie konsultacji i diagnostyki, leków, pobrania oocytów albo ich przechowywania przez określony czas?
7. Czy ministerstwo analizowało możliwość wprowadzenia modelu zbliżonego do francuskiego, w którym sama procedura zabezpieczenia płodności może korzystać z finansowania publicznego, natomiast pacjentka ponosi koszty dalszego przechowywania materiału?
8. Czy ministerstwo dostrzega potrzebę ustawowego określenia zasad długoterminowego przechowywania oocytów oraz postępowania z nimi w przypadku śmierci kobiety, utraty zdolności do podejmowania decyzji, braku kontaktu z bankiem komórek rozrodczych lub rezygnacji z dalszego przechowywania?
9. Czy ministerstwo rozważa ustanowienie minimalnego standardu informacji przekazywanej kobiecie przed krioprezerwacją oocytów, obejmującego w szczególności wpływ wieku na skuteczność procedury, jej przebieg oraz przewidywane koszty?
10. Czy ministerstwo analizuje możliwość zapewnienia kobietom dostępu do publicznie finansowanego poradnictwa dotyczącego płodności i możliwości jej zabezpieczenia?
11. Czy ministerstwo dostrzega problem nierówności ekonomicznych w dostępie do planowego zabezpieczenia płodności w sytuacji, gdy procedura ta pozostaje obecnie zasadniczo finansowana przez same pacjentki?
12. Czy ministerstwo planuje podjęcie prac legislacyjnych lub eksperckich zmierzających do stworzenia polskiego modelu planowego zabezpieczenia płodności kobiet, a jeżeli tak – jaki jest przewidywany zakres i harmonogram tych prac?