Interpelacja w sprawie przekształcania przez Państwową Inspekcję Pracy umów B2B i umów cywilnoprawnych w umowy o pracę oraz rozbieżności w interpretacjach głównego inspektora pracy

Szanowna Pani Minister,

począwszy od dnia 8 lipca 2026 r., obowiązuje uchwalona z inicjatywy rządu nowelizacja ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, przyjęta w wykonaniu zobowiązań z Krajowego Planu Odbudowy. Inspekcja może obecnie przekształcić decyzją umowę B2B lub umowę cywilnoprawną w umowę o pracę, a główny inspektor pracy wydaje na wniosek przedsiębiorców interpretacje, które publikuje w Biuletynie Informacji Publicznej.

Cel tej reformy jest słuszny. Nikt nie broni sytuacji, w której osoba wykonująca prostą pracę pod stałym nadzorem i w narzuconych godzinach dostaje do wyboru założenie działalności gospodarczej albo brak pracy, bo pracodawca chce oszczędzić na składkach. Na tym tracą pracownicy, uczciwi przedsiębiorcy przegrywający konkurencję z nieuczciwymi i system ubezpieczeń społecznych.

Nowelizacja nie miała jednak uderzać w specjalistów, którzy świadomie wybrali własną działalność. W toku prac w Sejmie rząd zapewniał, że nowe uprawnienia służą walce z fikcyjnym samozatrudnieniem, a nie kwestionowaniu dobrowolnej współpracy gospodarczej. Na posiedzeniu Komisji Polityki Społecznej i Rodziny 26 lutego 2026 r. Pani Minister wskazywała, że „w żadnym wypadku nie ogranicza to prawa wolności wybierania przez ludzi tego, w jaki sposób chcą pracować czy być zatrudniani”. Na tym zapewnieniu opierało się zaufanie przedsiębiorców i samozatrudnionych do nowych przepisów. Dla setek tysięcy programistów, konsultantów, lekarzy, prawników i przedstawicieli innych wolnych zawodów B2B jest wyborem, a nie przymusem: daje swobodę w organizacji pracy, możliwość pracy dla wielu klientów i wyższy dochód, dzięki któremu polskie firmy konkurują o specjalistów z firmami zagranicznymi. Wolność wyboru formy pracy i swoboda umów są chronione przez Konstytucję RP, a państwo może je ograniczać tylko ustawą i tylko w ważnym interesie publicznym.

Dwadzieścia dwie interpretacje opublikowane dotąd przez głównego inspektora pracy nie pozwalają przedsiębiorcom ustalić, gdzie przebiega granica między fikcją a dobrowolną współpracą. Inspekcja niejednolicie ocenia nawet tak podstawową kwestię jak możliwość zastępstwa. W interpretacji nr 9, dotyczącej współpracy z osobami prowadzącymi działalność gospodarczą, zastępstwo wymagające zgody zleceniodawcy nie przeszkodziło uznać współpracy za cywilnoprawną, a w interpretacji nr 8 samą umowną możliwość powierzenia zlecenia innej osobie uznano za argument przeciwko stosunkowi pracy bez badania, czy jest rzeczywista. W interpretacjach nr 10, 11 i 12 zastępstwo wymagające powiadomienia zleceniodawcy albo jego zgody, której może odmówić tylko z obiektywnych powodów, uznano za niewystarczające, bo możliwość zastępstwa nie była „rzeczywista i swobodna”.

W interpretacji dotyczącej fryzjera (nr 12) inspekcja stwierdziła stosunek pracy, choć fryzjer sam wskazywał dni i godziny dostępności, pracował na własnych narzędziach, sam decydował o technice usługi, mógł współpracować z innymi i zapewnić zastępstwo. Przesądziło to, że korzystał z lokalu, marki i systemu rezerwacji salonu, czyli był „włączony w organizację” cudzego przedsiębiorstwa (na to samo kryterium inspekcja powołała się, odmawiając uznania umowy B2B na bieżącą obsługę administracyjną szkoły językowej). Własne narzędzia nie pomogły fryzjerowi, a w interpretacji nr 9 komputer i telefon wynajmowane od zleceniodawcy nie przeszkodziły uznać współpracy za cywilnoprawną. Kodeks pracy nie wymienia „włączenia w organizację” jako odrębnej przesłanki stosunku pracy. Odpowiada jej natomiast sytuacja niemal każdego specjalisty pracującego w strukturze klienta: programisty w zespole projektowym, lekarza w prywatnej placówce czy konsultanta pracującego w siedzibie zleceniodawcy. Jeżeli to kryterium się utrwali, ustawa uderzy w relacje, których nie miała obejmować.

Należy zauważyć, że problem nie dotyczy wyłącznie przedsiębiorców. O interpretacje wystąpiły także uczelnia i sąd rejonowy. W ocenie inspekcji prowadzenie zajęć dydaktycznych na podstawie umowy zlecenia, także na studiach podyplomowych, stanowi stosunek pracy. Za stosunek pracy uznano również powierzenie kuratorowi społecznemu funkcji wychowawcy w ośrodku kuratorskim na podstawie umowy zlecenia, choć ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przewiduje wykonywanie tych zadań na podstawie umowy zawartej z dyrektorem sądu. Jeżeli w świetle interpretacji inspekcji uczelnie i sądy od lat zatrudniały niezgodnie z prawem, rząd powinien wskazać, ile będzie kosztowało zastąpienie tych umów etatami i z jakich środków zostanie to sfinansowane.

Sama decyzja inspekcji wywołuje skutki od dnia jej wydania i nie powoduje powstania zaległości za okres wcześniejszy. Ustawa otwiera jednak możliwość rozliczeń wstecznych inną drogą. Inspekcja może zamiast decyzji wnieść do sądu powództwo obejmujące okres wcześniejszy, wszczęcie postępowania przerywa bieg przedawnienia roszczeń pracowniczych, a interpretacje i dane z kontroli trafiają z mocy ustawy do ZUS i Krajowej Administracji Skarbowej, które prowadzą własne postępowania za lata wstecz. Interpretacja, w której główny inspektor pracy nie stwierdził stosunku pracy, wiąże inspekcję, ale ustawa nie mówi, że wiąże ZUS. Przedsiębiorca, zwłaszcza mały, nie jest w stanie oszacować tego ryzyka w chwili zawierania umowy, a współpracownik, który świadomie wybrał B2B, w razie przekształcenia umowy traci część dochodu i elastyczność, dla której tę formę wybrał.

Z oceny skutków regulacji wynika, że rząd zakładał podwojenie odsetka kwestionowanych umów, dodatkowe wpływy do budżetu, samorządów, FUS i NFZ rzędu 528 mln zł w ciągu dziesięciu lat oraz obciążenie w 94 proc. mikro-, małych i średnich firm. Dla umów B2B rząd przyjął, że 60 proc. decyzji trafi do sądu i tylko połowa z nich się utrzyma. Uruchomił więc wobec samozatrudnionych narzędzie, o którym sam zakładał, że co druga zaskarżona decyzja upadnie w sądzie.

Podczas prac komisji w dniu 11 marca 2026 r. Pani Minister zadeklarowała, że po 12 miesiącach ustawa zostanie poddana ewaluacji, a w razie nieprawidłowości skorygowana. Ten obowiązek został wpisany do ustawy. Po upływie roku od wejścia w życie Pani Minister przedstawi marszałkowi Sejmu, Radzie Dialogu Społecznego i Radzie Ochrony Pracy ocenę jej funkcjonowania. Rząd, jako autor nowelizacji, odpowiada za jej skutki, a ministerstwo sprawuje nadzór nad ZUS.

Proszę o odpowiedź na poniższe pytania z podaniem danych liczbowych według stanu na dzień udzielenia odpowiedzi. Jeżeli część danych pozostaje w dyspozycji głównego inspektora pracy, proszę o ich pozyskanie i przedstawienie w odpowiedzi:

1. Ile wniosków o interpretację wpłynęło do głównego inspektora pracy od dnia 8 lipca 2026 r., ile interpretacji wydano, w ilu stwierdzono stosunek pracy, a w ilu potwierdzono dopuszczalność umowy cywilnoprawnej lub B2B? Ile wniosków pozostawiono bez rozpoznania, ile interpretacji wydano po ustawowym terminie 30 dni i ile zaskarżono do sądu?

2. Ile poleceń zawarcia umowy o pracę i ile decyzji stwierdzających stosunek pracy wydała inspekcja w tym okresie, w podziale na okręgowe inspektoraty pracy i branże? Ile decyzji dotyczyło osób prowadzących działalność gospodarczą (B2B), a ile umów zlecenia? Ile decyzji opatrzono rygorem natychmiastowej wykonalności, ile odwołań wniesiono do sądów i w ilu sprawach inspekcja wniosła powództwo zamiast wydać decyzję?

3. Ile interpretacji i ile informacji z kontroli przeprowadzonej przez inspekcję otrzymał ZUS? W ilu sprawach ZUS wszczął w związku z nimi postępowanie dotyczące podlegania ubezpieczeniom za okres sprzed decyzji lub interpretacji? Czy ZUS ma wytyczne, jak postępować z otrzymywanymi interpretacjami? Jeśli tak, kto je wydał?

4. Czy interpretacja, w której główny inspektor pracy nie stwierdził stosunku pracy, wiąże ZUS, czy też ZUS może dla tej samej współpracy uznać, że składki należą się jak od pracownika? Jeśli może, czy ministerstwo zamierza to zmienić i w jakim terminie?

5. Czy ministerstwo uznaje „włączenie w organizację przedsiębiorstwa zleceniodawcy” za cechę stosunku pracy w rozumieniu Kodeksu pracy? Czy taka wykładnia odpowiada temu, co rząd zapowiadał w uzasadnieniu projektu i w toku prac w Sejmie?

6. Czy ministerstwo dostrzega rozbieżności między opublikowanymi interpretacjami, w szczególności co do zastępstwa? Jeśli tak, co w związku z tym zrobiło? Jeżeli ministerstwo uważa, że nie ma wpływu na praktykę interpretacyjną inspekcji, czy zaproponuje zmianę przepisów ustawy?

7. W ocenie skutków regulacji rząd zapowiedział ewaluację dopiero w sprawozdaniu Państwowej Inspekcji Pracy za 2027 r., a ustawa wymaga oceny ministra po roku. Czy ministerstwo już zbiera dane do tej oceny (według jakich mierników)? Czy przedstawi ją lub jej wstępne wyniki przed lipcem 2027 r.? Czy skonsultuje ją z organizacjami przedsiębiorców i samozatrudnionych?

8. Czy dane z pierwszych miesięcy stosowania ustawy potwierdzają założenia przyjęte w ocenie skutków regulacji: podwojenie odsetka kwestionowanych umów oraz to, że 60 proc. decyzji dotyczących umów B2B zostanie zaskarżonych, a sądy uchylą połowę z nich? Jak ministerstwo uzasadnia stosowanie wobec samozatrudnionych narzędzia, co do którego samo zakładało, że co druga zaskarżona decyzja nie utrzyma się w sądzie?

9. Czy ministerstwo oszacowało skutki stosowania ustawy dla sektora publicznego, w tym dla uczelni, sądów i jednostek samorządu, i czy w budżecie na 2027 r. przewidziano środki na przekształcenie umów zlecenia w etaty w jednostkach publicznych? Czy ministerstwo uzgodniło stanowisko w tej sprawie z ministrem nauki i szkolnictwa wyższego oraz ministrem sprawiedliwości?

10. Czy ministerstwo prowadzi prace nad wprowadzeniem do ustawy wyraźnych kryteriów wyłączających stwierdzenie stosunku pracy, takich jak zgodna wola stron będących przedsiębiorcami, poziom wynagrodzenia, praca dla wielu kontrahentów lub ponoszenie ryzyka gospodarczego? Jeśli tak, na jakim etapie są te prace i kiedy projekt trafi do wykazu prac legislacyjnych rządu? Jeśli nie, to dlaczego?

11. Czy ministerstwo wystąpi do głównego inspektora pracy o publikowanie zanonimizowanych decyzji stwierdzających stosunek pracy wraz z uzasadnieniami, tak jak publikowane są interpretacje?

Z wyrazami szacunku

Ryszard Petru

Poseł na Sejm RP