Interpelacja w sprawie umożliwienia gminom górniczym nieodpłatnego nabywania własności nieruchomości pogórniczych należących do Skarbu Państwa, przekazywanych w ramach procesów restrukturyzacji i likwidacji kopalń

Szanowny Panie Ministrze,

transformacja regionów górniczych wymaga podejmowania działań, które umożliwią ponowne wykorzystanie terenów poprzemysłowych, przyciąganie nowych inwestorów oraz tworzenie alternatywnych miejsc pracy. Istotną rolę w tym procesie odgrywają jednostki samorządu terytorialnego, które przejmują odpowiedzialność za zagospodarowanie terenów po zlikwidowanych zakładach wydobywczych i przygotowanie ich do nowych funkcji gospodarczych, społecznych oraz infrastrukturalnych.

Jednym z problemów utrudniających realizację tych zadań pozostaje status prawny nieruchomości należących do Skarbu Państwa, które są przekazywane gminom w związku z restrukturyzacją górnictwa, lecz zamiast prawa własności samorządy uzyskują do nich prawo użytkowania wieczystego. W konsekwencji gminy zobowiązane są do ponoszenia opłat rocznych na rzecz Skarbu Państwa, nawet w sytuacji, gdy przejęte grunty wymagają rekultywacji, rewitalizacji lub znacznych nakładów inwestycyjnych, zanim będą mogły zostać efektywnie wykorzystane.
Taki mechanizm powoduje dodatkowe obciążenia budżetów samorządowych i może ograniczać możliwości realizacji przedsięwzięć służących rozwojowi lokalnemu. Szczególnie problematyczne są sytuacje, w których gmina ponosi koszty uzbrojenia terenu, budowy infrastruktury lub przygotowania nieruchomości pod inwestycje, a jednocześnie pozostaje zobowiązana do uiszczania opłat związanych z użytkowaniem wieczystym. Wzrost wartości gruntu, będący rezultatem nakładów poniesionych przez samorząd, może dodatkowo zwiększać jego obciążenia finansowe.
Kolejną trudnością jest konieczność ponoszenia kosztów związanych z nabyciem własności nieruchomości, gdy grunty wykorzystywane do realizacji zadań publicznych muszą zostać przejęte na własność gminy w ramach odpowiednich procedur administracyjnych. Prowadzi to do sytuacji, w której samorząd uczestniczący w procesie transformacji gospodarczej regionu ponosi wydatki związane zarówno z zagospodarowaniem terenu, jak i uregulowaniem jego stanu prawnego.

Problem ten obrazuje sytuacja miasta Rydułtowy, które przejęło od Spółki Restrukturyzacji Kopalń SA teren szybu Leon III. Nieruchomość pozostaje własnością Skarbu Państwa, natomiast miasto uzyskało prawo użytkowania wieczystego. W związku z planowaną inwestycją drogową samorząd został zobowiązany do poniesienia kosztów związanych z przejęciem własności gruntu. Wniosek o odstąpienie od należności nie został uwzględniony, co spowodowało dodatkowe obciążenie finansowe gminy realizującej inwestycję publiczną.

Przedstawiony problem nie ma charakteru jednostkowego i może dotyczyć również innych samorządów, na których obszarze prowadzone są procesy likwidacji kopalń i restrukturyzacji przedsiębiorstw górniczych. Z tego względu zasadne jest wypracowanie jednolitych rozwiązań, które pozwolą ograniczyć koszty ponoszone przez gminy oraz usprawnią zagospodarowanie terenów pogórniczych.

Ministerstwo Energii, jako resort odpowiedzialny za sprawy związane z funkcjonowaniem sektora górnictwa węgla kamiennego oraz kierunkami jego restrukturyzacji, powinno odegrać istotną rolę w wypracowaniu rozwiązań systemowych dotyczących przekazywania nieruchomości samorządom. W szczególności zasadne jest rozważenie zmian legislacyjnych umożliwiających nieodpłatne przenoszenie własności gruntów pogórniczych na gminy, jeżeli nieruchomości te będą wykorzystywane do realizacji zadań publicznych, rewitalizacji terenów poprzemysłowych lub przedsięwzięć służących rozwojowi gospodarczemu regionów objętych transformacją.
Należy podkreślić, że celem takiego rozwiązania nie byłoby nieuzasadnione uprzywilejowanie samorządów, lecz stworzenie warunków do sprawniejszego i bardziej efektywnego wykorzystania majątku pozostającego w związku z likwidacją i restrukturyzacją zakładów górniczych. Pozwoliłoby to ograniczyć przepływ środków publicznych związany z opłatami za użytkowanie wieczyste oraz ułatwiłoby realizację inwestycji, które mogą przyczynić się do tworzenia nowych miejsc pracy i ograniczania negatywnych skutków odchodzenia od wydobycia węgla.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Energii rozpoznaje problem obciążeń finansowych ponoszonych przez gminy górnicze w związku z przejmowaniem nieruchomości pogórniczych należących do Skarbu Państwa, które przekazywane są samorządom w użytkowanie wieczyste zamiast na własność?
2. Czy ministerstwo posiada dane dotyczące liczby i powierzchni nieruchomości należących do Skarbu Państwa, pozostających w użytkowaniu wieczystym spółek górniczych lub Spółki Restrukturyzacji Kopalń SA, które mogą w przyszłości zostać przekazane jednostkom samorządu terytorialnego w związku z likwidacją kopalń i restrukturyzacją górnictwa? Jeśli tak, proszę o przedstawienie tych informacji z podziałem na województwa.
3. Czy Ministerstwo Energii planuje podjęcie inicjatywy legislacyjnej umożliwiającej nieodpłatne przekazywanie gminom na własność nieruchomości pogórniczych należących do Skarbu Państwa, jeżeli grunty te mają służyć realizacji zadań publicznych, rewitalizacji terenów poprzemysłowych lub rozwojowi gospodarczemu regionów górniczych?
4. Czy ministerstwo analizowało możliwość wprowadzenia szczególnych zasad przekazywania gruntów pogórniczych samorządom, uwzględniających specyfikę procesu sprawiedliwej transformacji oraz konieczność ponoszenia przez gminy znacznych nakładów na rekultywację, uzbrojenie i przygotowanie terenów do ponownego wykorzystania?
5. Czy Ministerstwo Energii zamierza podjąć rozmowy ze Spółką Restrukturyzacji Kopalń SA oraz innymi podmiotami sektora górniczego w celu wypracowania jednolitych zasad przekazywania nieruchomości pogórniczych jednostkom samorządu terytorialnego, tak aby ograniczyć obciążenia finansowe gmin i przyspieszyć proces zagospodarowania tych terenów?
6. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie rozwiązań przejściowych, które do czasu zmiany przepisów pozwoliłyby ograniczyć koszty ponoszone przez gminy z tytułu użytkowania wieczystego gruntów przekazanych w ramach restrukturyzacji górnictwa, zwłaszcza w okresie ich rekultywacji, rewitalizacji i przygotowania do realizacji inwestycji publicznych?
7. Czy Ministerstwo Energii przeanalizuje przypadek miasta Rydułtowy dotyczący terenu szybu Leon III, w szczególności w zakresie skutków finansowych związanych z użytkowaniem wieczystym nieruchomości oraz kosztami jej przejęcia na potrzeby inwestycji drogowej? Czy w ocenie ministerstwa przypadek ten wskazuje na konieczność wprowadzenia zmian systemowych?

Z wyrazami szacunku
Łukasz Ściebiorowski