Metoda: Wygaśnięcie mandatu posła

Co liczymy

Sejm składa się z 460 posłów (Konstytucja RP, art. 96 ust. 1). Przyczyny wygaśnięcia mandatu posła wymienia Kodeks wyborczy w art. 247 § 1, wśród nich śmierć posła (pkt 1), utratę prawa wybieralności (pkt 2), rezygnację z mandatu (pkt 4), objęcie stanowiska albo funkcji, których nie można łączyć z mandatem (pkt 6), i wybór do Parlamentu Europejskiego (pkt 7). W X kadencji opisy w rejestrze Sejmu wskazują na cztery z nich: śmierć posła (pkt 1), utratę prawa wybieralności (pkt 2), objęcie stanowiska albo funkcji (pkt 6), które na wykresie przyczyn dzielimy na powołanie i wybór na inne stanowisko, i wybór do Parlamentu Europejskiego (pkt 7). Rezygnacji z mandatu (pkt 4) rejestr X kadencji nie podaje. Wygaśnięcie stwierdza Marszałek Sejmu postanowieniem, które ogłasza się w Monitorze Polskim (art. 249), a zwolnione miejsce obejmuje kolejny kandydat z tej samej listy wyborczej (art. 251).

Na liście jest każdy mandat X kadencji, przy którym rejestr posłów Sejmu podaje dzień wygaśnięcia. Przy każdym podajemy przyczynę, klub, następcę, postanowienie Marszałka Sejmu o obsadzeniu mandatu, dzień ślubowania następcy, liczbę dni, przez które miejsce stało puste, i liczbę głosów, jaką w wyborach 15 października 2023 r. dostali poseł, który odszedł, i jego następca. Liczba na górze strony to liczba wygasłych mandatów, a obok niej stoi 460, czyli liczba mandatów w Sejmie.

Reguła krok po kroku

1. Bierzemy wszystkich posłów X kadencji z rejestru Sejmu, z dniem ślubowania, dniem wygaśnięcia mandatu i opisem przyczyny.
2. Na listę trafia każdy poseł, którego mandat wygasł do dnia, na który liczymy.
3. Rodzaj wygaśnięcia czytamy z opisu przyczyny w rejestrze, na przykład „Wybrany na posła do Parlamentu Europejskiego” albo „Zmarł”. Krótkiej etykiety z tego samego rekordu nie używamy, bo słowo „Zrzeczenie” stoi tam także przy wyborze do Parlamentu Europejskiego, przy wyborze na prezydenta miasta i przy powołaniu na stanowisko, choć w tych sprawach mandat wygasa z mocy ustawy (art. 247 § 1 pkt 6 i 7).
4. Dla każdego posła znajdujemy jego listę z wyborów do Sejmu w 2023 r.: okręg i numer listy komitetu, z danych Państwowej Komisji Wyborczej.
5. Następcą jest poseł z tej samej listy w tym samym okręgu, który w dniu wyborów mandatu nie dostał i złożył ślubowanie nie wcześniej niż w dniu wygaśnięcia. Każdą parę sprawdzamy w postanowieniu Marszałka Sejmu o obsadzeniu mandatu, które mówi wprost, czyje miejsce zajmuje następca, na przykład: „w związku z wygaśnięciem mandatu posła Macieja Romana Wąsika (…) postanawiam o wstąpieniu na jego miejsce” (M.P. 2024 poz. 526 (otwiera nową kartę)). Wszystkie 39 postanowień X kadencji wskazują tę samą osobę co lista.
6. Liczymy dni od pierwszego dnia bez posła do dnia ślubowania następcy. Gdy następca jeszcze nie ślubował, liczymy do dnia danych i piszemy, że miejsce jest nieobsadzone.

Pierwszy dzień bez posła

Rejestr podaje jeden dzień wygaśnięcia, ale postanowienia Marszałka Sejmu mówią o nim na dwa sposoby. Przy wyborze do Parlamentu Europejskiego i przy objęciu stanowiska ustawa mówi: „Wygaśnięcie mandatu posła powołanego lub wybranego w czasie kadencji na stanowisko lub funkcję, o których mowa w § 1 pkt 6 i 7, następuje z dniem powołania lub wybrania” (Kodeks wyborczy, art. 247 § 5). Tego dnia posła już nie ma, więc od niego liczymy. Przy śmierci posła i przy utracie prawa wybieralności postanowienia mówią „z upływem dnia”, na przykład „z upływem dnia 23 kwietnia 2026 r.” (M.P. 2026 poz. 426 (otwiera nową kartę)), więc pierwszy dzień bez posła jest następny.

Dlaczego do ślubowania

Konstytucja mówi: „Przed rozpoczęciem sprawowania mandatu posłowie składają przed Sejmem następujące ślubowanie” (art. 104 ust. 2). Regulamin Sejmu dodaje, że posłowie, „którzy uzyskali mandat w czasie trwania kadencji, składają ślubowanie poselskie na pierwszym posiedzeniu, na którym są obecni” (art. 2 ust. 4). Do tego dnia Sejm obraduje i głosuje bez tego posła.

Kworum, czyli obecność co najmniej połowy ustawowej liczby posłów (Konstytucja RP, art. 120), dalej wynosi 230. Ustawowa liczba posłów to 460 bez względu na to, ile mandatów jest w danym dniu obsadzonych; tak to pojęcie czytają M. Rulka i B. Wróblewski: „niezależnie od tego, ilu faktycznie członków w trakcie konkretnego głosowania jest obecnych na sali, a nawet tego, ile mandatów jest w praktyce sprawowanych” (2021, s. 236).

Dlaczego bez progu

Każde wygaśnięcie mandatu jest na liście, bo każde zmienia skład Sejmu, a zdarza się rzadko: kilka razy w roku, a raz 25 jednego dnia. Liczba dni bez posła nie ma progu, bo Kodeks wyborczy nie wyznacza terminu na obsadzenie mandatu. Słowo „niezwłocznie” stoi przy stwierdzeniu wygaśnięcia (art. 249 § 1), a przy obsadzeniu (art. 251) terminy ma kandydat: 7 dni na przyjęcie mandatu albo rezygnację z pierwszeństwa (art. 251 § 3 i 4). Poseł może się odwołać do Sądu Najwyższego w ciągu 3 dni od doręczenia postanowienia o wygaśnięciu, z wyjątkiem śmierci (art. 250 § 1), i dopiero potem Marszałek zawiadamia kolejnego kandydata.

Głosy z wyborów

Przy każdym mandacie podajemy, ile głosów w wyborach do Sejmu 15 października 2023 r. dostał poseł, który odszedł, i ile jego następca, według Państwowej Komisji Wyborczej. Na stronie sumujemy je osobno dla jednych i drugich. Każda osoba liczy się raz: gdy następca sam odejdzie, jego głosy wchodzą do sumy tych, którzy odeszli, a do sumy następców wchodzi osoba, która zajęła jego miejsce.

Ta liczba nie mówi, że wyborcy stracili głosy. Mandat w wyborach dostaje lista, a nie osoba: głosy oddane na kandydata liczą się do puli jego listy i to ona decyduje, ile mandatów dostaje komitet (Kodeks wyborczy, art. 232), a osobiste głosy ustalają kolejność, w jakiej kandydaci z listy dostają mandaty (art. 233). Zwolnione miejsce zostaje przy liście, na którą głosowali wyborcy.

Mariusz Kamiński i Maciej Wąsik

Rejestr Sejmu podaje przy mandatach Mariusza Kamińskiego i Macieja Wąsika ten sam dzień wygaśnięcia, 20 grudnia 2023 r., i ten sam opis przyczyny: „Utrata prawa wybieralności” (rekord Mariusza Kamińskiego (otwiera nową kartę), rekord Macieja Wąsika (otwiera nową kartę)). Kolejne kroki w dokumentach Sejmu:

• 21 grudnia 2023 r. Marszałek Sejmu podpisuje postanowienie, w którym stwierdza wygaśnięcie mandatu Mariusza Kamińskiego „z upływem dnia 20 grudnia 2023 r.” na podstawie art. 247 § 1 pkt 2 Kodeksu wyborczego (M.P. 2024 poz. 15 (otwiera nową kartę)). Monitor Polski ogłosił je 10 stycznia 2024 r.
• 21 grudnia 2023 r., rano. Obaj nie głosują w głosowaniach nr 137–140 na 1. posiedzeniu Sejmu.
• 21 grudnia 2023 r., po godz. 18. Przed głosowaniem nr 141 Marszałek Sejmu mówi na sali: „podpisałem postanowienie o wygaszeniu ich mandatów, dołączając do niego (…) list proszący o powstrzymanie się panów posłów od wykonywania obowiązków związanych z mandatem posła. Jednocześnie, mając świadomość tego, że obu panom służy procedura odwoławcza do Sądu Najwyższego, wstrzymałem się z podejmowaniem wszelkich kolejnych działań, takich jak np. stwierdzenie o wstąpieniu na ich miejsce kogoś innego, do czasu zakończenia procedury odwoławczej, która obu panom przysługuje” (sprawozdanie stenograficzne z 21 grudnia 2023 r., s. 1049 (otwiera nową kartę)).
• 21 grudnia 2023 r., od godz. 18.15. Obaj głosują w głosowaniach nr 141–147 (głosy Mariusza Kamińskiego (otwiera nową kartę), głosy Macieja Wąsika (otwiera nową kartę)). Ich głosy są w wynikach, które Marszałek ogłosił na sali.
• 20 lutego 2024 r. Marszałek Sejmu postanawia o wstąpieniu Moniki Pawłowskiej na miejsce Mariusza Kamińskiego (M.P. 2024 poz. 141 (otwiera nową kartę)).
• 6 marca 2024 r. Monika Pawłowska składa ślubowanie (rekord (otwiera nową kartę)).
• 21 czerwca 2024 r. Marszałek Sejmu postanawia o wstąpieniu Wioletty Kulpy na miejsce Macieja Wąsika, „w związku z wygaśnięciem mandatu posła Macieja Romana Wąsika” (M.P. 2024 poz. 526 (otwiera nową kartę)). Postanowienie nie podaje dnia wygaśnięcia.
• 28 czerwca 2024 r. Wioletta Kulpa składa ślubowanie (rekord (otwiera nową kartę)).

W Monitorze Polskim nie ma postanowienia o wygaśnięciu mandatu Macieja Wąsika: nie znaleźliśmy go w żadnym roczniku od 2023 do 2026 r. (wykaz aktów (otwiera nową kartę)). Dzień wygaśnięcia jego mandatu bierzemy z rejestru.

U obu pierwszym dniem bez posła jest 21 grudnia 2023 r., dzień po dniu wygaśnięcia z rejestru, tak jak przy każdej utracie prawa wybieralności. Do ślubowania Moniki Pawłowskiej minęło od niego 76 dni, a do ślubowania Wioletty Kulpy 190 dni. Wskaźnik liczy od dnia, który podaje rejestr Sejmu, i nie rozstrzyga, czy mandaty wygasły tego dnia.

Czego rejestr nie pokazuje

1. Kroków między wygaśnięciem a ślubowaniem. Rejestr posłów zapisuje dzień wygaśnięcia i dzień ślubowania. Postanowienia Marszałka Sejmu są w Monitorze Polskim, a zawiadomienie kandydata i jego oświadczenie nie są publikowane nigdzie.
2. Kto zajął czyje miejsce. Rejestr nie łączy posła, który odszedł, z posłem, który przyszedł. Łączymy ich po liście wyborczej i sprawdzamy w postanowieniu o obsadzeniu.
3. Kandydatów, którzy nie objęli mandatu. Gdy kolejna osoba z listy mandatu nie przyjmie, Marszałek zawiadamia następną. Postanowienie o obsadzeniu podaje osobę, która mandat objęła, a o pozostałych nie mówi nic.

Podstawa prawna

Kodeks wyborczy cytujemy w brzmieniu tekstu jednolitego z 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1261). Art. 247–251 mają to samo brzmienie w tekstach jednolitych z 2023 i 2025 r., więc obowiązywały bez zmian przez całą X kadencję.

Dane

Rejestr posłów Sejmu X kadencji z API Sejmu (otwiera nową kartę), wgrywany do naszej bazy co noc: dzień ślubowania, dzień wygaśnięcia mandatu i opis przyczyny. Listy kandydatów z wyborów do Sejmu w 2023 r. i liczby głosów oddanych na każdego kandydata z danych Państwowej Komisji Wyborczej (otwiera nową kartę). Klub to ostatni klub posła w rejestrze Sejmu przed wygaśnięciem mandatu. Postanowienia Marszałka Sejmu o wygaśnięciu i obsadzeniu mandatów z Monitora Polskiego (otwiera nową kartę).

Literatura

Te prace nie definiują wskaźnika. Opisują instytucję, pomagają czytać przepis i mówią, czego lista nie rozstrzyga. Metoda stoi na Konstytucji, Kodeksie wyborczym, postanowieniach Marszałka Sejmu i rejestrze.

• M. Rulka, B. Wróblewski, Ustawowa liczba członków (posłów, senatorów, członków Zgromadzenia Narodowego) w Konstytucji RP z 1997 roku, „Biuletyn Stowarzyszenia Absolwentów i Przyjaciół Wydziału Prawa KUL” 2021, t. XVI, nr 18(1), s. 235–264, DOI: 10.32084/sawp.2021.16.1-14 (otwiera nową kartę) (dostęp: 9.10.2026). Ustawowa liczba posłów to liczba, która powinna wchodzić w skład Sejmu, niezależnie od tego, ile mandatów jest w danej chwili sprawowanych. Autorzy piszą też, że kolejnego kandydata z listy można wskazać dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o wygaśnięciu mandatu (s. 246).