Zapytanie pisemne w sprawie sytuacji cudzoziemki oraz skutków braku możliwości uzyskania dokumentu podróży państwa pochodzenia dla postępowań prowadzonych w Rzeczypospolitej Polskiej

Szanowny Panie Ministrze,

na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (Dz. U. z 2024 r. poz. 907, z późn. zm.), działając w ramach wykonywania mandatu posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (…), zwracam się o pilne przeanalizowanie sytuacji prawnej cudzoziemki oraz wskazanie zgodnej z obowiązującymi przepisami możliwości rozwiązania powstałego problemu.

Pani E.K. urodziła się w 1971 r. na Ukrainie, w obwodzie winnickim. Jej rodzice również urodzili się i mieszkali na Ukrainie. Jako piętnastoletnia dziewczyna wyjechała w okresie istnienia ZSRR do Pietrozawodska w celu kontynuowania nauki. Tam otrzymała paszport obywatela ZSRR, a po rozpadzie Związku Radzieckiego uzyskała obywatelstwo Federacji Rosyjskiej.

W 2013 r. wraz z synem opuściła Federację Rosyjską i od tego czasu do niej nie powróciła. Zamieszkała na Ukrainie, gdzie otrzymała kartę stałego pobytu.

W maju 2017 r. przyjechała do Polski. Od tego czasu legalnie pracuje i mieszka na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Posiada własne mieszkanie i z Polską wiąże swoją przyszłość.

Jej syn ukończył Technikum Morskie w Świnoujściu, uzyskał polskie świadectwo dojrzałości, kontynuuje naukę na Politechnice Morskiej w Szczecinie oraz otrzymał pozytywną decyzję w sprawie statusu rezydenta długoterminowego UE.

9 kwietnia 2021 r. pani K. zawarła w Wałczu związek małżeński z obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej, śp. M.K. Jej mąż zmarł nagle 3 czerwca 2024 r.

Po zawarciu małżeństwa i zmianie nazwiska pani K. wystąpiła do Konsulatu Generalnego Federacji Rosyjskiej w Gdańsku o wydanie nowego paszportu. 21 kwietnia 2021 r. osobiście złożyła wymagane dokumenty.

Rosyjskie organy odmówiły jednak wydania paszportu. Jako przeszkodę wskazano bliżej nieokreślone zadłużenie, które – według przekazanych zainteresowanej informacji – miało powstać 15 czerwca 2021 r., a więc już po złożeniu wniosku paszportowego.

Pani K. nie zna ani kwoty, ani podstawy tego zobowiązania. Podkreśla jednocześnie, że od 2013 r. nie przebywała w Rosji.

Podejmowane przez nią próby wyjaśnienia sprawy za pośrednictwem rosyjskiego konsulatu nie przyniosły rezultatu. Otrzymała jedynie tymczasowy dokument umożliwiający wyjazd do Federacji Rosyjskiej.

Pani K. stanowczo wskazuje, że obawia się podróży do Federacji Rosyjskiej oraz tego, czy po przekroczeniu jej granicy będzie mogła powrócić do Polski. Swoje obawy wiąże m.in. z ukraińskim pochodzeniem, wcześniejszym deklarowaniem związku z Ukrainą, próbami uregulowania swojej sytuacji obywatelskiej oraz okolicznościami odmowy wydania jej rosyjskiego paszportu.

Jednocześnie brak ważnego paszportu stał się przeszkodą w podejmowanych przez nią próbach uregulowania sytuacji prawnej w Polsce, w tym w sprawie dotyczącej obywatelstwa polskiego.

W rezultacie doszło do sytuacji, w której działanie organów państwa trzeciego faktycznie może uniemożliwiać osobie od wielu lat legalnie mieszkającej w Polsce skuteczne prowadzenie postępowania przed polskimi organami administracji.

W mojej ocenie sytuacja ta wymaga pogłębionej analizy przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Zgodnie z art. 31 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim cudzoziemcowi odmawia się uznania za obywatela polskiego, jeżeli nie spełnia wymogów określonych w art. 30 albo gdy nabycie obywatelstwa stanowi zagrożenie dla obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego.

Brak ważnego paszportu państwa pochodzenia nie został wymieniony w art. 31 jako odrębna materialnoprawna przesłanka odmowy uznania za obywatela polskiego.

Jednocześnie art. 33 ust. 4 ustawy nakłada obowiązek dołączenia dokumentów potwierdzających określone dane i informacje zawarte we wniosku.

Powstaje zatem zasadnicze pytanie o relację pomiędzy koniecznością wiarygodnego ustalenia tożsamości cudzoziemca a sytuacją, w której uzyskanie aktualnego paszportu jest faktycznie niemożliwe z przyczyn niezależnych od zainteresowanej, a jej tożsamość może być ustalana również na podstawie innych dokumentów znajdujących się w posiadaniu polskich organów.

Dodatkowo ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach w art. 252 przewiduje możliwość wydania – po spełnieniu określonych w tym przepisie warunków – polskiego dokumentu podróży dla cudzoziemca, którego dokument podróży utracił ważność i który nie ma możliwości otrzymania nowego dokumentu podróży.

Ustawa o cudzoziemcach zna również przypadki, w których w szczególnie uzasadnionej sytuacji, gdy cudzoziemiec nie posiada ważnego dokumentu podróży i nie ma możliwości jego uzyskania, dopuszczalne jest przedstawienie innego dokumentu potwierdzającego tożsamość.

Oznacza to, że ustawodawca dostrzega problem cudzoziemców, którzy nie ze swojej winy nie są w stanie uzyskać dokumentu podróży od państwa pochodzenia.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy brak ważnego paszportu państwa pochodzenia może sam w sobie stanowić podstawę do odmowy merytorycznego rozpoznania wniosku o uznanie cudzoziemca za obywatela polskiego? Jeżeli tak, proszę o wskazanie konkretnej podstawy prawnej.

2. Czy w sytuacji, gdy cudzoziemiec wykaże, że mimo podjęcia realnych i udokumentowanych prób nie ma możliwości uzyskania nowego paszportu państwa pochodzenia, organ może dopuścić inne dokumenty potwierdzające jego tożsamość?

3. Jakie dokumenty mogą zostać uznane za wystarczające do potwierdzenia tożsamości cudzoziemca, który nie posiada aktualnego paszportu, w szczególności czy mogą to być:

● nieważny paszport,
● karta pobytu,
● akty stanu cywilnego,
● dokumenty ukraińskie,
● dokumenty zgromadzone wcześniej przez polskie organy,
● korespondencja z konsulatem państwa pochodzenia?

4. Jakie dokładnie konsekwencje procesowe powinien wywołać brak ważnego paszportu w postępowaniu o uznanie za obywatela polskiego: wezwanie do uzupełnienia braków, pozostawienie wniosku bez rozpoznania, odmowa uznania za obywatela polskiego czy inne rozstrzygnięcie?

5. Czy MSWiA podziela stanowisko, że art. 31 ustawy o obywatelstwie polskim nie wskazuje braku ważnego paszportu jako samodzielnej materialnoprawnej przesłanki odmowy uznania za obywatela polskiego?

6. Czy w ocenie ministerstwa możliwe jest dalsze prowadzenie postępowania o uznanie za obywatela polskiego w sytuacji, gdy tożsamość i obywatelstwo wnioskodawcy nie budzą wątpliwości, lecz nie posiada on ważnego paszportu z przyczyn od siebie niezależnych?

7. Czy odmowa wydania paszportu przez konsulat Federacji Rosyjskiej oraz udokumentowane próby jego uzyskania mogą zostać uznane przez polskie organy za wystarczające wykazanie, że cudzoziemiec obiektywnie nie ma możliwości uzyskania dokumentu podróży?

8. Czy w przypadku pani E.K. istnieje możliwość wydania polskiego dokumentu podróży dla cudzoziemca, a jeżeli tak, jakie warunki musi ona spełnić?

9. Czy polski dokument podróży dla cudzoziemca może być następnie wykorzystany w postępowaniu dotyczącym uznania za obywatela polskiego jako dokument potwierdzający tożsamość zainteresowanej?

10. Czy w obowiązującym stanie prawnym istnieje inny dokument lub procedura pozwalająca cudzoziemcowi, który nie może uzyskać paszportu swojego państwa, na skuteczne potwierdzenie tożsamości przed organami administracji publicznej?

11. Czy MSWiA posiada wytyczne, interpretacje lub ukształtowaną praktykę dotyczącą postępowań wobec cudzoziemców, którzy nie mogą uzyskać paszportu państwa pochodzenia z przyczyn od nich niezależnych?

12. Czy ministerstwo zamierza zwrócić się do wojewody zachodniopomorskiego o ponowne przeanalizowanie indywidualnej sprawy pani E.K.?

13. Czy w ocenie ministerstwa w przedstawionej sprawie istnieje możliwość zastosowania rozwiązań pozwalających na uniknięcie konieczności wyjazdu pani K. do Federacji Rosyjskiej wyłącznie w celu uzyskania dokumentu podróży?

14. Czy MSWiA może wskazać konkretną ścieżkę prawną, którą pani K. powinna obecnie podjąć, aby:

● zachować legalność pobytu w Polsce,
● uzyskać dokument podróży lub dokument zastępczy,
● skutecznie prowadzić postępowanie dotyczące obywatelstwa polskiego?

15. Czy fakt wieloletniego legalnego pobytu pani K. w Polsce, posiadania stałej pracy i mieszkania, małżeństwa z obywatelem polskim oraz trwałego związania centrum życiowego z Polską może mieć znaczenie przy wyborze dostępnej ścieżki prawnej?

16. Czy ministerstwo dostrzega potrzebę doprecyzowania przepisów lub praktyki administracyjnej w taki sposób, aby osoby, które obiektywnie nie mogą uzyskać paszportu państwa pochodzenia, nie pozostawały w trwałym stanie niepewności prawnej?

Proszę o udzielenie odpowiedzi odrębnie w odniesieniu do każdego z powyższych pytań oraz o wskazanie konkretnych podstaw prawnych prezentowanego stanowiska.

Pragnę podkreślić, że sprawa pani K. ma również znaczenie szersze.

W aktualnych realiach mogą występować przypadki cudzoziemców od wielu lat legalnie przebywających w Polsce, którzy z przyczyn politycznych, faktycznych lub związanych z bezpieczeństwem nie mogą uzyskać dokumentu podróży od państwa, którego są obywatelami.

Polskie procedury powinny pozwalać na odróżnienie osoby, która uchyla się od przedstawienia dokumentu, od osoby, która podjęła dostępne jej działania zmierzające do jego uzyskania, lecz spotkała się z odmową organów państwa pochodzenia.

Nie zwracam się o odstąpienie od ustawowych warunków nabycia obywatelstwa polskiego ani o zastosowanie wobec zainteresowanej preferencji nieznajdujących podstawy w przepisach.

Zwracam się natomiast o ustalenie, czy polski porządek prawny rzeczywiście prowadzi w takim przypadku do sytuacji bez wyjścia, czy też istnieją instrumenty umożliwiające ustalenie tożsamości zainteresowanej i dalsze prowadzenie odpowiednich postępowań bez zmuszania jej do wyjazdu do Federacji Rosyjskiej.

W przypadku pani K. istnieje możliwość udokumentowania zarówno jej tożsamości i wieloletniego legalnego pobytu w Polsce, jak również podejmowanych prób uzyskania rosyjskiego paszportu i odmowy jego wydania.

Dlatego zwracam się z prośbą do Pana Ministra o zainteresowanie się przedmiotową sprawą i przedstawienie rozwiązania, które umożliwi zakończenie wieloletniego impasu prawnego.

Jednocześnie na podstawie art. 193 ust. 1 Regulaminu Sejmu RP proszę o powiadomienie mnie w terminie 21 dni o stanie rozpatrywania niniejszego zapytania, a następnie o przekazanie informacji o sposobie jego ostatecznego załatwienia.

Z wyrazami szacunku

Marek Subocz
Poseł na Sejm RP