Zapytanie pisemne w sprawie rezygnacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z zakupu Domu Książków w Tarnowie oraz zapewnienia ochrony substancji zabytkowej tego obiektu

Szanowna Pani Minister,

Dom Książków w Tarnowie, zaprojektowany przez architekta Wojciecha Pietrzyka (uhonorowanego za to dzieło nagrodą SARP) i wznoszony w latach 1967–1977, jest powszechnie uznawany za jeden z najlepiej zachowanych przykładów powojennego modernizmu w Polsce. Wartość obiektu wynika nie tylko z samej bryły, lecz również z zachowanego autentycznego wyposażenia oraz rozwiązań architektury wnętrz, co czyni go rzadkim, zachowanym w całości „dziełem totalnym”. Zainteresowanie społeczne obiektem jest wyjątkowe – w trakcie kilku weekendów udostępnienia zwiedziło go ok. 2 tys. osób, a sprzedaż biletów doprowadziła do przeciążenia platformy biletowej; obiekt stał się również przedmiotem ogólnopolskiej debaty oraz petycji o jego zakup przez państwo. Małopolski wojewódzki konserwator zabytków zapowiedział wpis obiektu wraz z wyposażeniem do rejestru zabytków.

Przez ponad pół roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego deklarowało gotowość zakupu obiektu i przekazania go Narodowemu Instytutowi Dziedzictwa z myślą o utworzeniu instytucji kultury; w tym celu wykonano operat oraz analizy. W czerwcu 2026 r. resort poinformował jednak – za pośrednictwem rzecznika prasowego (wypowiedzi dla portalu Architektura-Murator z 11 i 18 czerwca 2026 r.) – o rezygnacji z zakupu. W uzasadnieniu wskazano, że rozważany jako nabywca Narodowy Instytut Dziedzictwa, na podstawie analizy funkcjonalnej obiektu, stwierdził ograniczone możliwości jego adaptacji na cele inne niż ekspozycja wartości samego budynku i jego wyposażenia, a także że zakup wymaga analizy priorytetów budżetowych państwa, którymi obecnie pozostają inwestycje w instytucje kultury, dla których ministerstwo pełni funkcję organizatora lub współorganizatora.

Pragnę zwrócić uwagę, że przytoczone uzasadnienie odnosi się wyłącznie do oceny nieruchomości z perspektywy funkcjonalnej, majątkowej i budżetowej – to jest do pytania, czy Skarb Państwa ma obiekt nabyć i prowadzić w nim instytucję kultury. Nie odnosi się natomiast do kwestii odrębnej: wartości obiektu jako dzieła architektury oraz wynikającego z niej interesu publicznego w zachowaniu jego substancji zabytkowej. Te dwie perspektywy – gospodarowanie nieruchomością oraz ochrona zabytku – należy traktować rozłącznie, ochrona dziedzictwa nie jest bowiem uzależniona od nabycia obiektu na własność Skarbu Państwa i może być realizowana także innymi instrumentami (m.in. wpisem do rejestru zabytków, dotacjami konserwatorskimi czy nadzorem konserwatorskim).

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Czy argumentacja zawarta w petycji o zakup Domu Książków była przedmiotem analizy resortu i w jakim zakresie została uwzględniona przy formułowaniu stanowiska o rezygnacji z zakupu?

2. Czy ministerstwo, formułując swoje stanowisko, uwzględniło wartość zabytkową obiektu – to jest jego wartość jako dzieła architektury – odrębnie od oceny nieruchomości pod kątem możliwości jej adaptacji na cele kulturalne? Czy resort zwrócił się do Narodowego Instytutu Dziedzictwa, jako eksperckiego i opiniodawczego zaplecza ministra w zakresie ochrony zabytków, właściwego niezależnie od czasu powstania obiektu oraz jego statusu rejestrowego, o ekspertyzę wartości zabytkowej obiektu i jego wyposażenia, czy też zakres zlecenia ograniczył się do analizy funkcjonalnej i oceny możliwości adaptacji nieruchomości?

3. Czy w ocenie ministerstwa rezygnacja z zakupu jest równoznaczna z rozstrzygnięciem kwestii ochrony substancji zabytkowej obiektu? Jakie działania – niezależne od nabycia obiektu na własność Skarbu Państwa – resort zamierza podjąć dla zapewnienia tej ochrony (w tym wsparcie i koordynacja wpisu do rejestru zabytków, dotacje konserwatorskie, nadzór konserwatorski oraz współpraca z wojewódzkim konserwatorem zabytków i jednostkami samorządu terytorialnego)?

4. Czy – wobec jednostkowego i wyjątkowego charakteru obiektu oraz zapowiedzianego wpisu do rejestru – resort podjął komunikację z właścicielem obiektu w celu zabezpieczenia jego substancji zabytkowej (zarówno bryły, jak i wyposażenia, architektury wnętrz, mebli, detali oraz materiałów wykończeniowych) na czas przeprowadzenia, bez zbędnej zwłoki, postępowań o wpis do rejestru zabytków nieruchomych i ruchomych?

5. Czy stanowisko ministerstwa o rezygnacji z zakupu obiektu jest ostateczne, czy też resort dopuszcza powrót do rozmów w tej sprawie?

Z wyrazami szacunku

Franciszek Sterczewski