Zapytanie pisemne w sprawie projektu rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Szanowny Panie Ministrze,

w związku z trwającymi pracami legislacyjnymi nad projektem rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwracam się z uprzejmą prośbą o uwzględnienie w procesie legislacyjnym szczególnej roli organizacji pozarządowych i osób fizycznych działających w interesie publicznym.

Organizacje społeczne, w tym organizacje pożytku publicznego, odgrywają istotną rolę w demokratycznym państwie prawa, monitorując działania administracji publicznej i podejmując inicjatywy strażnicze na rzecz ochrony środowiska, praw człowieka, jawności życia publicznego czy równości praw.
Z uwagi na to, że organizacje te zazwyczaj dysponują ograniczonym majątkiem i skromnymi środkami finansowymi oraz nie osiągają korzyści majątkowych z wyroków i orzeczeń sądowych, zbyt wysokie opłaty mogą stanowić realną barierę w dostępie do postępowania sądowoadministracyjnego, a w konsekwencji – do wymiaru sprawiedliwości. Traktowanie tych organizacji na równi z podmiotami komercyjnymi przy ustalaniu wysokości wpisu sądowego jest nieproporcjonalne i nie znajduje uzasadnienia w świetle interesu społecznego. Może to naruszać konstytucyjne zasady równości i sprawiedliwości proceduralnej.

W związku z powyższym proszę Pana Ministra o odpowiedź na pytanie:

Czy istnieje możliwość uwzględnienia w treści projektowanego rozporządzenia mechanizmów zwolnienia lub znaczącego obniżenia opłat sądowych dla organizacji pozarządowych działających non profit w interesie publicznym oraz dla osób fizycznych, których sytuacja ekonomiczna uniemożliwia poniesienie kosztów sądowych?

Dodatkowo proszę o odniesienie się do następujących kwestii:

1. Możliwość zastosowania uproszczonego trybu zwolnienia z opłaty sądowej, opartego na pisemnym oświadczeniu strony, że:

• nie prowadzi działalności gospodarczej przynoszącej dochód (organizacje społeczne),
• opłata stanowiłaby barierę w realizacji prawa do sądu (osoby fizyczne), z zachowaniem odpowiedzialności za fałszywe oświadczenie – analogicznie do przepisów o przyznawaniu prawa pomocy.

2. Wprowadzenie jasnych i przejrzystych kryteriów przyznawania zwolnień lub obniżek opłat w rozporządzeniu, w celu uniknięcia arbitralnych decyzji i zapewnienia równego traktowania.

3. Uwzględnienie orzecznictwa krajowego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w szczególności w kontekście barier ekonomicznych utrudniających dostęp do sądu (art. 6 EKPCz), a także postanowień Konwencji z Aarhus, która wymaga, aby dostęp do wymiaru sprawiedliwości był „niezbyt kosztowny” (art. 9 ust. 4).

4. Analizę wpływu nowego katalogu wpisów sądowych, w tym opłaty 100 zł od wniosku o wszczęcie postępowania, na działalność strażniczą (watchdogową), w szczególności w zakresie skarg na:

• bezczynność w sprawach dostępu do informacji publicznej,
• odmowę udostępnienia informacji o środowisku,
• naruszenia zasad jawności działania organów administracji.

5. Rozważenie wprowadzenia katalogu spraw objętych symboliczną opłatą (np. 1-10 zł) lub zwolnionych z opłat sądowych, np. dotyczących prawa do informacji publicznej, ochrony środowiska, planowania przestrzennego, działania organów JST.

6. Wprowadzenie mechanizmu ewaluacji skutków nowych przepisów, np. w postaci corocznego raportu przedstawianego Sejmowi lub rzecznikowi praw obywatelskich, dotyczącego wpływu zmian na dostępność sądownictwa administracyjnego dla obywateli i organizacji społecznych.

Zwracam uwagę, że ograniczanie działalności organizacji społecznych i obywateli poprzez bariery finansowe osłabia mechanizmy demokratycznej kontroli społecznej nad administracją publiczną i może mieć negatywne konsekwencje dla jakości życia publicznego i praworządności.

Z poważaniem