Zapytanie pisemne w sprawie odpowiedzialności gmin za długi spadkowe przy dziedziczeniu ustawowym

Art. 935 K.c. reguluje ustawowy porządek dziedziczenia osób dziedziczących po spadkodawcy w dalszej kolejności. Zgodnie z jego treścią do dziedziczenia z ustawy przez gminę ostatniego miejsca zamieszkania dochodzi w sytuacji, gdy spadkodawca nie pozostawił małżonka, krewnych i dzieci małżonka należących do kręgu spadkobierców ustawowych albo gdy żadna z tych osób nie chce lub nie może dziedziczyć. Gminę ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy ustawodawca uznaje zatem za spadkobiercę ustawowego dochodzącego do dziedziczenia w ostatniej kolejności. Jedynie w przypadku gdy miejsca ostatniego zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.

Sytuacja gminy i Skarbu Państwa różni się jednak od sytuacji innych spadkobierców ustawowych tym, że ani gmina, ani Skarb Państwa nie mogą spadku odrzucić. Nie składają również oświadczenia o przyjęciu spadku, a spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Takie rozwiązanie z reguły tłumaczy się tym, że interesy gminy albo Skarbu Państwa zabezpieczone są konstrukcją, według której gmina i Skarb Państwa zawsze traktowane są za podmioty przyjmujące spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Tymczasem na poziomie gminy argumentacja, jakoby wystarczającym zabezpieczeniem jej interesów było dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe, zgoła odmienne prezentuje się w rzeczywistości, nastręczając gminom wielu problemów natury organizacyjnej i ekonomicznej, nierzadko angażując gminy w wieloletnie procesy sądowe i postępowania egzekucyjne, które finalnie prowadzą do nadmiernego uszczuplania ich budżetów bez jakiejkolwiek ekwiwalentności. Problem narasta w sytuacji, kiedy mamy do czynienia z mnogością wierzycieli spadkowych, a potęguje się jeszcze bardziej, gdy ich wierzytelności zabezpieczone są wpisanymi do księgi wieczystej hipotekami, zaś nieruchomość stanowi jedyny składnik masy spadkowej o wartości znacznie niższej niż suma tych wierzytelności oraz suma wpisanych hipotek.

Przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie godzi w konstytucyjną zasadę równorzędności podmiotów obrotu cywilnoprawnego, narażając gminy na znaczne straty finansowe. Gminy wbrew zagwarantowanej w art. 165 ust. 2 Konstytucji samodzielności pozbawione zostały prawa do decydowania o przejęciu bądź odrzucenia spadku. Na dodatek nie rekompensuje im tego ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do stanu czynnego spadku.

Obecny stan prawny pozostawia gminy z ogromnym problemem, bez jakiegokolwiek wsparcia ze strony budżetu państwa, co w sposób ewidentny narusza ich samodzielność i samorządową autonomiczność. Gminy nierzadko muszą rezygnować z zaplanowanych uprzednio zadań realizowanych na rzecz społeczności lokalnej tylko dlatego, że są przymusowo windykowane nie za swoje długi.

Wobec takiego stanu rzeczy zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

1. Czy do Ministerstwa Sprawiedliwości (bezpośrednio lub pośrednio) docierały informacje o perturbacjach wynikających dla gmin w związku ze stosowaniem art. 935 K.c.?

2. Czy w Ministerstwie Sprawiedliwości trwają lub będą podjęte prace nad nowelizacją przepisów powszechnie obowiązujących, które będą zmierzały do zabezpieczenia interesów gmin, w tym uniemożliwią komornikom sądowym przymusową egzekucję na rzecz wierzycieli spadkowych z majątku innego niż odziedziczony, w szczególności w sytuacji braku możliwości faktycznego dysponowania odziedziczonym majątkiem?

3. Czy możliwe jest zbadanie prawidłowości opisanego w załączniku nr 1 działania przez komorników sądowych w sprawie dotyczącej gminy Stare Babice, w tym komornika Marka Michalewicza, Sylwii Lewińskiej i przede wszystkim Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla m.st. Warszawy Marzeny Skalskiej w sprawie pod sygn. akt Km 211/23?