Interpelacja w sprawie negatywnych skutków reformy finansowania oświaty i braku mechanizmów współfinansowania edukacji dzieci spoza gminy

Szanowna Pani Minister,

w związku z wejściem w życie 1 stycznia 2025 r. reformy finansowania oświaty, polegającej na zastąpieniu subwencji oświatowej modelem „globalnych potrzeb oświatowych”, składam interpelację dotyczącą rosnących problemów z dostępem do edukacji publicznej dla dzieci uczących się poza miejscem zamieszkania oraz zagrożenia stabilności funkcjonowania szkół podlegających samorządom gminnym.

Reforma, choć zakłada elastyczność i większe dostosowanie środków do lokalnych warunków, w praktyce pozbawiła system narzędzi zapewniających sprawiedliwe finansowanie międzygminne. Zasada „pieniądza za uczniem” została zlikwidowana, a jej brak doprowadził do pogłębiających się konfliktów między samorządami – szczególnie w gminach wiejskich sąsiadujących z miastami powiatowymi.

W moim regionie dramatyczny przykład tego chaosu obserwujemy w Szkole Podstawowej nr 1 im. Władysława Broniewskiego w Makowie Mazowieckim, gdzie z powodu braku instrumentów prawnych umożliwiających przekazywanie środków między gminami, doszło do otwartego sporu między miastem Maków Mazowiecki a gminami wiejskimi Czerwonka i Szelków. Gminy te, nie mogąc finansowo wspierać edukacji dzieci w miejskiej szkole, są zmuszone ograniczać kierowanie tam uczniów, co wprost uderza w ich konstytucyjne prawo do nauki.

Co więcej – z wielu gmin w Polsce płyną sygnały o realnym ryzyku likwidacji szkół podstawowych, które w nowym systemie stają się nieopłacalne w utrzymaniu. Brak wyrównawczych mechanizmów finansowych, niewystarczające dochody własne z PIT i CIT oraz ograniczone możliwości tworzenia międzysamorządowych porozumień sprawiają, że szkoły gminne, zwłaszcza wiejskie, mogą zostać zlikwidowane nie z przyczyn demograficznych, lecz wyłącznie ekonomicznych.

W związku z tym kieruję do Pani Minister następujące pytania:

1. Dlaczego przy wdrażaniu nowego modelu finansowania oświaty nie zabezpieczono systemowego mechanizmu transferu środków finansowych między gminą zamieszkania ucznia a gminą prowadzącą szkołę, do której uczęszcza? Czy ministerstwo nie przewidziało, że likwidacja zasady „pieniądza za uczniem” doprowadzi do konfliktów i odmowy przyjmowania dzieci spoza gminy?

2. Czy ministerstwo posiada gotowy projekt przepisów umożliwiających lub zobowiązujących JST do wspólnego finansowania placówek oświatowych w sytuacji, gdy uczniowie z jednej gminy uczęszczają do szkoły w innej? Jeśli tak, proszę o przedstawienie projektu oraz harmonogramu prac legislacyjnych. Jeśli nie, dlaczego zaniechano przygotowania takich rozwiązań?

3. Czy rozważane jest wprowadzenie „funduszu wyrównawczego” dla gmin wiejskich o niższych dochodach własnych, które nie mają możliwości samodzielnego finansowania szkół lub uczestniczenia w kosztach nauczania dzieci poza swoją gminą? Jakie działania zostały podjęte w tym zakresie?

4. Czy ministerstwo planuje przywrócenie jakiejkolwiek formy zasady „środków za uczniem” – nawet w ograniczonej postaci – dla zapewnienia minimalnego finansowania międzygminnego?

5. Czy rząd i ministerstwo mają świadomość, że brak tych rozwiązań grozi likwidacją szkół podstawowych w gminach wiejskich, nie z powodów demograficznych, ale finansowych, i czy ministerstwo ma plan przeciwdziałania tej groźnej tendencji?

6. Czy Pan Minister nie uważa, że obecny model premiuje zamożne gminy miejskie kosztem obszarów wiejskich i pogłębia nierówności terytorialne w dostępie do edukacji publicznej? Proszę o przedstawienie konkretnych działań, które mają zapobiec tym skutkom.

Pani Minister, oświata publiczna nie może paść ofiarą źle skalkulowanej reformy, w której rachunek ekonomiczny wypiera interes ucznia, a szczególnie dziecka z obszaru wiejskiego. Oczekuję konkretnych deklaracji, projektów legislacyjnych i realnych narzędzi naprawczych, zanim w wielu gminach zacznie się proces zamykania szkół i ograniczania naboru.

Z poważaniem

Rafał Romanowski
Poseł na Sejm RP