Interpelacja w sprawie problematyki nadużywania instytucji tymczasowego aresztowania w Polsce

Szanowny Panie Ministrze,

na podstawie art. 14 ust. 1 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej zwracam się z interpelacją dotyczącą problematyki nadużywania tymczasowego aresztowania w Polsce oraz planowanych działań legislacyjnych mających na celu ograniczenie tego zjawiska.

Problem nadużywania tymczasowego aresztowania w Polsce wymaga pilnych i zdecydowanych działań legislacyjnych oraz systemowych. Deklaracje ministra sprawiedliwości są krokiem w dobrym kierunku, jednak brak konkretnych terminów i działań budzi uzasadnione obawy co do skuteczności planowanych reform.

Tymczasowe aresztowanie, będące jednym z najbardziej dotkliwych środków zapobiegawczych w polskim systemie prawnym, powinno być stosowane wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, gdy inne środki nie są wystarczające do zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego. Jednakże, jak wskazują liczne raporty, analizy oraz wypowiedzi ekspertów, w Polsce dochodzi do systemowego nadużywania tego środka, co budzi poważne wątpliwości co do poszanowania praw człowieka i zasad państwa prawa.

W publicznych wypowiedziach wielokrotnie przyznawał Pan, że tymczasowe aresztowanie jest w Polsce nadużywane:

W wywiadzie dla Radia ZET z dnia 3 września 2024 roku stwierdził Pan: „Tak, są nadużywane od lat, dlatego też Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego, która działa w ramach prac Ministerstwa Sprawiedliwości, przygotowała projekt nowelizacji K.p.k. Wyjdziemy niedługo z tym projektem, będziemy dążyli do tego, żeby stworzyć więcej alternatyw dla tymczasowego aresztowania, ale też żeby te przepisy ulepszyć”.

Podczas Europejskiego Kongresu Gospodarczego w Katowicach w maju 2024 roku minister Bodnar zaznaczył, że jednym z kluczowych problemów sądownictwa jest nadużywanie tymczasowego aresztowania, również wobec przedsiębiorców. Wskazał, że w ciągu ostatnich kilku lat dwukrotnie wzrosły statystyki stosowania tymczasowego aresztowania, co jest wynikiem m.in. mechanizmów nacisku na sędziów oraz nieadekwatnych przepisów prawnych.

Ministerstwo Sprawiedliwości, we współpracy z Komisją Kodyfikacyjną Prawa Karnego, pracuje nad projektem nowelizacji Kodeksu postępowania karnego, który ma na celu ograniczenie nadużywania tymczasowego aresztowania. Zgodnie z zapowiedziami planowane zmiany obejmują:

1) zmianę przesłanek stosowania tymczasowego aresztowania – czyli prokuratura będzie musiała wykazać obawę ucieczki lub mataczenia, a sama groźba surowej kary nie będzie wystarczającą podstawą do zastosowania aresztu;
2) skrócenie zasadniczego okresu aresztowania – czyli proponuje się skrócenie tego okresu do jednego miesiąca z możliwością przedłużenia maksymalnie do 2-3 lat;
3) wprowadzenie alternatywnych środków zapobiegawczych, takich jak dozór elektroniczny, które pozwoliłyby na kontynuowanie działalności zawodowej przez podejrzanych, szczególnie w sprawach gospodarczych;
4) zrównanie praw w dostępie do obrońcy – zapewnienie, aby każda osoba zatrzymana miała równy dostęp do obrońcy, niezależnie od statusu majątkowego.

Pomimo deklaracji i zapowiedzi zmian, do tej pory nie przedstawiono konkretnych terminów wdrożenia nowych regulacji.

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości posiada aktualne dane statystyczne dotyczące stosowania tymczasowego aresztowania w Polsce w ostatnich latach? Jeśli tak, proszę o ich udostępnienie.
2. Jakie konkretne działania zostały podjęte przez Ministerstwo Sprawiedliwości od momentu objęcia urzędu przez Pana Ministra w celu ograniczenia nadużywania tymczasowego aresztowania?
3. Na jakim etapie znajdują się prace nad nowelizacją Kodeksu postępowania karnego w zakresie tymczasowego aresztowania?
4. Czy planowane zmiany były konsultowane z organizacjami społecznymi, środowiskiem prawniczym oraz przedstawicielami wymiaru sprawiedliwości? Jeśli tak, jakie były wyniki tych konsultacji?
5. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości planuje wprowadzenie mechanizmów monitorowania i oceny skutków wprowadzonych zmian w praktyce sądowej? Jeśli tak, jakie będą to mechanizmy?
6. Czy rozważane są dodatkowe środki wsparcia dla osób niesłusznie tymczasowo aresztowanych, w tym odszkodowania i rehabilitacja?
7. Jakie działania podejmuje Ministerstwo Sprawiedliwości w celu edukacji sędziów i prokuratorów na temat właściwego stosowania tymczasowego aresztowania oraz alternatywnych środków zapobiegawczych?