Interpelacja w sprawie sytuacji doktorantów czwartego roku szkół doktorskich po 1 października 2025 r.

Szanowny Panie Ministrze,

środowisko doktorantów zwróciło mi uwagę na trudną sytuację, w której znalazły się osoby z czwartego roku szkół doktorskich; otóż z dniem 1 października 2025 roku utracą one prawo do stypendium doktoranckiego, ubezpieczenia zdrowotnego oraz ulg przysługujących im w transporcie publicznym. Jednocześnie wielu z tych doktorantów będzie kontynuować kształcenie i prowadzenie badań naukowych w ramach przygotowywania rozprawy doktorskiej. Obecne warunki stawiają ich przed dramatycznym wyborem: kontynuować pisanie doktoratu bez środków do życia i ubezpieczenia czy porzucić naukę na rzecz pracy zarobkowej.

Warto przy tym podkreślić, że zrealizowanie doktoratu w cztery lata - choć formalnie przewidziane przez ustawę - w wielu przypadkach okazuje się po prostu niemożliwe. Wpływ na to miały czynniki całkowicie niezależne od doktorantów: pandemia COVID-19, wojna w Ukrainie i jej gospodarcze następstwa, w tym inflacja oraz kryzys mieszkaniowy, a także skomplikowane i czasochłonne procedury wewnętrzne uczelni. W praktyce realizacja badań, publikacja wyników i ukończenie rozprawy doktorskiej w tak krótkim czasie udaje się tylko w nielicznych przypadkach. Dlatego większość krajów europejskich przyjmuje model pięcioletni jako standard przy jednoczesnym zapewnieniu wsparcia socjalnego doktorantom również na końcowym etapie kształcenia.

Obecna ustawa dopuszcza przedłużenie okresu kształcenia o maksymalnie dwa lata, jednak nie przewiduje żadnego mechanizmu finansowego dla osób korzystających z tego rozwiązania. W rezultacie doktoranci zostają odcięci od wsparcia państwa - bez stypendium, bez ubezpieczenia zdrowotnego i bez ulg, które dotychczas im przysługiwały. W następstwie wiele osób nie kończy doktoratu - nie z powodu braku kompetencji czy zaangażowania, lecz ze względu na skomplikowaną sytuację materialną.

Szczególne trudności dotyczą obecnych doktorantów czwartego roku, którzy rozpoczęli kształcenie w 2021 roku, czyli w czasie pandemii i tuż przed wybuchem wojny w Ukrainie. To właśnie oni najbardziej odczuli ograniczenia pandemiczne, które uniemożliwiały prowadzenie badań, odbywanie zajęć dydaktycznych i rozwój naukowy. Jednocześnie otrzymywali bardzo niskie stypendium - ok. 2000 zł miesięcznie - przy gwałtownie rosnących kosztach życia. Z zapowiedzianych przez państwo podwyżek skorzystali dopiero pod koniec swojego cyklu kształcenia. Ponadto skutki wojny w Ukrainie - w tym kryzys mieszkaniowy, niedobór miejsc w akademikach i kilkukrotne wzrosty czynszów - tylko pogorszyły ich sytuację materialną. Wiele osób było zmuszonych skoncentrować się na pracy zarobkowej, zaniedbując z konieczności pracę naukową.

Doktoranci znajdujący się na końcowym etapie pracy naukowej potrzebują obecnie minimum wsparcia - nie pełnego stypendium, lecz choćby jego pomostowej formy, pozwalającej na dokończenie badań i rozprawy bez ryzyka utraty ubezpieczenia zdrowotnego i podstawowych środków do życia. Propozycja wprowadzenia stypendium pomostowego w obniżonej wysokości - np. połowy stypendium sprzed oceny śródokresowej - jest rozsądnym kompromisem, który pozwala uniknąć ryzyka sztucznego przedłużania kształcenia, a jednocześnie daje realne wsparcie osobom na „ostatniej prostej”.

Warto zaznaczyć, że takie rozwiązanie nie wymaga zmiany ustawy - może to być inne stypendium niż stypendium doktoranckie. Formalnie możliwe jest wprowadzenie takiego wsparcia już teraz, z inicjatywy ministerstwa. Argument o autonomii uczelni, który pojawia się w odpowiedziach ministerstwa na podobne postulaty, nie znajduje odzwierciedlenia w praktyce - żadna uczelnia nie utworzy systemowego funduszu stypendialnego bez wyraźnych wytycznych i wsparcia ze strony resortu.

Sprawa ma charakter pilny, ponieważ stypendia kończą się we wrześniu 2025 roku, a obecni doktoranci czwartego roku nie mają żadnej gwarancji jakiejkolwiek pomocy po tej dacie. W interesie całego systemu nauki i szkolnictwa wyższego jest udzielenie im wsparcia, które pozwoli im bezpiecznie ukończyć rozpoczętą pracę naukową.

W związku z powyższym, działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 907), proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy ministerstwo planuje wprowadzenie stypendiów pomostowych dla doktorantów, którzy przedłużają kształcenie w szkołach doktorskich?
2. Czy istnieje możliwość objęcia tych doktorantów ubezpieczeniem zdrowotnym i emerytalnym w czasie przedłużenia kształcenia?
3. Czy ministerstwo przewiduje wprowadzenie centralnego mechanizmu finansowego wspierającego uczelnie w zapewnieniu takiego wsparcia?
4. Czy doktoranci czwartego roku, którzy rozpoczęli naukę w okresie pandemii i wojny w Ukrainie, mogą liczyć na szczególne traktowanie, jeśli wziąć pod uwagę wyjątkowo trudne warunki ich kształcenia?
5. Czy możliwe jest, by ministerstwo uruchomiło program wsparcia jeszcze w 2025 roku, aby objąć nim obecnych doktorantów czwartego roku zanim utracą oni prawo do stypendium?

Z wyrazami szacunku

Paulina Matysiak
Posłanka na Sejm RP