Interpelacja w sprawie danych dotyczących wypłat odszkodowań dla rolników poszkodowanych w wyniku suszy oraz działań podejmowanych w celu poprawy retencji wodnej na trwałych użytkach zielonych

Szanowny Panie Ministrze,

na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej składam interpelację poselską w sprawie szczegółowych danych dotyczących wypłat odszkodowań dla rolników poszkodowanych w wyniku suszy w latach 2020–2024 oraz działań podejmowanych w celu poprawy retencji wodnej na trwałych użytkach zielonych (TUZ) w ramach ekoschematów i zarządzania wodą.

Susza pozostaje jednym z najpoważniejszych wyzwań dla polskiego rolnictwa, powodując znaczące straty w plonach i pogarszając sytuację finansową gospodarstw rolnych. Jednocześnie brak odpowiedniego zarządzania infrastrukturą wodną, w tym systemami nawadniania TUZ, przyczynia się do degradacji gleb organicznych, zmniejszenia retencji wodnej oraz nasilenia skutków suszy. W związku z tym zwracam się z prośbą o przedstawienie szczegółowych danych dotyczących wsparcia dla rolników oraz planów dotyczących zrównoważonego gospodarowania wodą.

Wypłaty odszkodowań za suszę w latach 2020–2024

W latach 2020–2024 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) realizowały programy wsparcia dla rolników dotkniętych suszą, m.in. poprzez aplikację suszową wprowadzoną w 2020 roku. Rolnicy zgłaszają jednak problemy związane z działaniem aplikacji, szacowaniem strat oraz opóźnieniami w wypłatach odszkodowań, co wskazuje na potrzebę analizy skuteczności i skali realizowanego wsparcia.

Retencja wodna na trwałych użytkach zielonych

Trwałe użytki zielone (TUZ) odgrywają kluczową rolę w retencji wodnej, ochronie gleb organicznych oraz łagodzeniu skutków suszy. Zgodnie z danymi w Polsce powierzchnia zmeliorowanych użytków rolnych wynosi ok. 850 tys. ha (PGW Wody Polskie), z czego znaczną część stanowią TUZ z systemami nawadniania. Niestety, brak odpowiedniego zarządzania infrastrukturą wodną oraz zmiany w użytkowaniu tych terenów (np. przekształcanie w grunty orne) prowadzą do degradacji gleb, zmniejszenia retencji użytkowej i nasilenia suszy rolniczej. Wprowadzenie ekoschematów, takich jak „Retencja wody na trwałych użytkach zielonych” oraz „Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi”, otwiera możliwości poprawy sytuacji, ale wymaga opłacalności dla rolników i zrównoważonego planowania.

Potencjał retencyjny TUZ w porównaniu do zbiorników sztucznych

Podniesienie lustra wody na TUZ może znacząco zwiększyć retencję wodną, przewyższając pojemność wszystkich dotychczas wybudowanych sztucznych zbiorników retencyjnych w Polsce. Przyjmując powierzchnię nawadnianych TUZ na poziomie 370 tys. ha (z potencjalną możliwością zwiększenia do 786 tys. ha, zgodnie z danymi GUS 2017), obliczono następujące efekty:

• podniesienie lustra wody o 10 cm: na 370 tys. ha daje to 370 mln m³ retencji użytkowej, co odpowiada pojemności 7 Zbiorników Włocławskich (55 mln m³ każdy),
• podniesienie lustra wody o 80 cm: w wielu miejscach istnieje możliwość podniesienie lustra wody o 80 cm: dla 370 tys. ha daje to 2,96 mld m³ retencji (370 tys. ha × 0,8 m = 2,96 × 10⁹ m³),
• porównanie z istniejącymi zbiornikami: całkowita pojemność użytkowa wszystkich sztucznych zbiorników retencyjnych w Polsce wynosi ok. 4 mld m³ (dane PGW Wody Polskie): podniesienie lustra wody o 80 cm na 786 tys. ha TUZ (maksymalny szacowany obszar) pozwoliłoby zmagazynować 6,29 mld m³ wody (786 tys. ha × 0,8 m = 6,29 × 10⁹ m³), co przekracza pojemność wszystkich istniejących zbiorników o ponad 50% - nawet przy 370 tys. ha retencja 2,96 mld m³ stanowi 74% pojemności istniejących zbiorników,
• ekonomiczność: budowa nowych zbiorników, np. planowanego zbiornika Siarzewo (koszt 4,5 mld zł za 20 mln m³ retencji), jest znacznie droższa niż modernizacja istniejących systemów nawodnień na TUZ, roczny koszt dopłat do TUZ (1,48 mld zł dla 370 tys. ha przy 4000 zł/ha) jest porównywalny z kosztami utrzymania infrastruktury wodnej, ale przynosi wielokrotnie większy efekt retencyjny.

Proponowane działania:

• ekonomiczne wsparcie rolników: wprowadzenie dopłat bezpośrednich w wysokości 4000 zł/ha dla TUZ użytkowanych z nawadnianiem, przy koszcie utrzymania łąki ok. 1500 zł/ha, co daje zysk 2500 zł/ha dla rolnika,
• retencja wodna: maksymalne wykorzystanie potencjału retencyjnego TUZ poprzez podniesienie lustra wody, szczególnie w obszarach umożliwiających podpiętrzenie o 80 cm,
• produkcja biogazu: wykorzystanie biomasy z TUZ (10 t suchej masy/ha) do produkcji biogazu (150 m³/t), co przy 370 tys. ha daje 0,5 mld m³ biogazu rocznie, generując 1,25 mld zł przychodu z energii elektrycznej i cieplnej,
• odbudowa infrastruktury wodnej: modernizacja urządzeń melioracyjnych, odtworzenie spółek wodnych oraz rozwój rynku geodezji i inżynierii melioracyjnej,
• ochrona gleb organicznych: zapobieganie murszeniu gleb torfowych poprzez utrzymanie odpowiedniego poziomu nawodnienia, co ogranicza emisję CO2 i straty azotu.

Problemy systemowe

Regulacja rzek i systemów nawodnieniowo-odwodnieniowych umożliwiła rolnicze wykorzystanie TUZ, ale brak zintegrowanego zarządzania infrastrukturą wodną (pomiędzy PGW Wody Polskie a rolnikami/spółkami wodnymi) doprowadził do ich dysfunkcji. Degradacja gleb organicznych, wynikająca z długotrwałego przesuszania, jest niezgodna z ustawą o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Przekształcanie TUZ w grunty orne prowadzi do:

• utraty retencji użytkowej i nasilenia suszy,
• murszenia gleb torfowych, emisji CO2 i zanieczyszczenia wód,
• erozji gleb, wypłycania rzek i zwiększenia kosztów utrzymania infrastruktury wodnej,
• konfliktów między użytkownikami terenów o różnym przeznaczeniu.

Propozycje działań:

1. Dopłaty i wsparcie finansowe: Wdrożenie dopłat do nawadnianych TUZ na poziomie 4000 zł/ha, z uwzględnieniem kosztów utrzymania i produkcji biomasy.
2. Modernizacja infrastruktury: Inwestycje w remont urządzeń melioracyjnych i piętrzących, umożliwiających podniesienie lustra wody do 80 cm tam, gdzie jest to możliwe.
3. Odtworzenie spółek wodnych: Wsparcie dla tworzenia i funkcjonowania spółek wodnych, umożliwiających wspólne zarządzanie systemami nawodnień.
4. Rozwój rynku biogazu: Promowanie budowy biogazowni wykorzystujących biomasę z TUZ.
5. Prawne uregulowanie zarządzania wodą: Wprowadzenie przepisów wymuszających współpracę między PGW Wody Polskie a rolnikami w zakresie utrzymania systemów nawodnień.
6. Edukacja i doradztwo: Programy szkoleniowe dla rolników dotyczące zrównoważonego gospodarowania wodą.

W związku z powyższym zwracam się z uprzejmą prośbą o udzielenie szczegółowych odpowiedzi w możliwie najkrótszym terminie, zgodnie z przepisami, z uwzględnieniem danych liczbowych w podziale na lata i województwa. Informacje te są kluczowe dla oceny skuteczności dotychczasowych działań oraz wypracowania rozwiązań wspierających rolników i zrównoważone gospodarowanie wodą.

1. Wypłaty odszkodowań za suszę

• Jaka była całkowita kwota środków wypłaconych rolnikom w ramach pomocy suszowej w latach 2020–2024, z podziałem na lata i źródła finansowania?
• Ilu rolników złożyło wnioski i otrzymało wsparcie w każdym roku, a ilu odmówiono (z podaniem przyczyn)?
• Jakie problemy zgłaszano w procesie składania wniosków przez aplikację suszową i jakie działania podjęto w celu ich rozwiązania?

2. Skuteczność szacowania strat

• Jakie metody szacowania strat stosowano w latach 2020–2024 (aplikacja suszowa, komisje gminne, inne)?
• Czy analizowano rozbieżności między szacunkami aplikacji suszowej a rzeczywistymi stratami? Jeśli tak, jakie były wnioski?
• Jakie kroki podjęto w odpowiedzi na skargi dotyczące błędów aplikacji suszowej?

3. Stawki i kryteria pomocy

• Jakie stawki pomocy suszowej obowiązywały w latach 2020–2024 dla różnych poziomów strat?
• Czy stosowano współczynniki korygujące w przypadku przekroczenia puli środków i jak wpłynęło to na wypłaty?
• Jakie wymogi musieli spełniać rolnicy, aby otrzymać pomoc (np. ubezpieczenie upraw)?

4. Opóźnienia w wypłatach

• Czy występowały opóźnienia w wypłatach odszkodowań w latach 2020–2024? Jeśli tak, jakie były ich przyczyny?
• Jakie działania podjęto, aby zapobiec opóźnieniom, szczególnie za rok 2023?

5. Retencja wodna na TUZ

• Jaka jest aktualna powierzchnia nawadnianych TUZ w Polsce i jaki procent z nich jest użytkowany zgodnie z przeznaczeniem?
• Jakie działania podejmuje ministerstwo w ramach ekoschematów (np. „Retencja wody na TUZ”) w celu przywrócenia funkcjonalności systemów nawodnieniowo-odwodnieniowych?
• Czy planuje się wprowadzenie dopłat w wysokości 4000 zł/ha dla nawadnianych TUZ, aby zwiększyć opłacalność dla rolników?

6. Infrastruktura wodna i ochrona gleb

• Jakie środki przeznaczono na modernizację urządzeń melioracyjnych i piętrzących w latach 2020–2024?
• Czy planuje się odtworzenie spółek wodnych i jakie wsparcie jest dla nich przewidziane?
• Jakie zmiany prawne są rozważane, aby zapewnić współpracę między PGW Wody Polskie a rolnikami w zarządzaniu systemami nawodnień i ochronie gleb organicznych?

7. Wykorzystanie biomasy z TUZ

• Czy ministerstwo planuje wsparcie dla budowy biogazowni wykorzystujących biomasę z TUZ?
• Jakie kroki podejmowane są w celu rozwiązania problemu nadwyżki siana na TUZ?

8. Potencjał retencyjny TUZ

• Czy ministerstwo przeprowadziło analizę możliwości podniesienia lustra wody na TUZ o 80 cm w wybranych obszarach? Jeśli tak, jakie są wyniki i planowane działania?
• Jakie środki są przewidziane na modernizację infrastruktury nawodnieniowej, aby wykorzystać potencjał retencyjny TUZ przewyższający pojemność istniejących zbiorników sztucznych?

9. Plany na przyszłość

• Jakie działania są planowane w celu poprawy systemu szacowania strat i wypłaty odszkodowań?
• Czy przewiduje się powrót do szacowania strat przez komisje gminne w większym zakresie?
• Jakie środki prewencyjne (np. inwestycje w nawadnianie, ubezpieczenia upraw) są planowane, aby zmniejszyć skutki suszy?