Interpelacja w sprawie rażących zaniedbań w gospodarce wodnej i ochronie siedlisk bagiennych w Biebrzańskim Parku Narodowym oraz ogromnego marnotrawienia publicznych pieniędzy

Szanowni Państwo Ministrowie,

na podstawie art. 14 Regulaminu Sejmu RP kieruję interpelację w sprawie rażących zaniedbań w gospodarce wodnej i ochronie siedlisk bagiennych w Biebrzańskim Parku Narodowym (BbPN), które prowadzą do marnotrawienia publicznych pieniędzy oraz degradacji cennych ekosystemów. W kontekście skutecznych działań podejmowanych w Republice Federalnej Niemiec, takich jak projekt Pfrunger-Burgweiler Ried, sytuacja w BbPN wskazuje na systemowe problemy w zarządzaniu infrastrukturą wodną i ekologiczną.

1. Przykład niemiecki: Pfrunger-Burgweiler Ried

W Niemczech, w Badenii-Wirtembergii, realizowano z sukcesem projekt odtworzenia torfowisk Pfrunger-Burgweiler Ried. Inwestycja obejmowała m.in.:

• aktywną renaturyzację poprzez wykorzystywanie systemów melioracyjnych,
• instalację zastawek i progów wodnych,
• wypełnianie rowów odwadniających,
• utrzymywanie wysokiego poziomu wody,
• wypas ekstensywny bydła oraz koszenie i zbiór biomasy.

Efektem była skuteczna odbudowa torfowisk, redukcja emisji CO2, stabilne warunki dla lęgowych gatunków ptaków oraz produktywność nawodnionych łąk, które pozostają biologicznie aktywne.

2. Przykład polski: Biebrzański Park Narodowy

W BbPN, mimo znacznych nakładów finansowych z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW), LIFE oraz funduszy krajowych, obserwuje się:

• suszę hydrologiczną i dramatyczny spadek poziomu wód gruntowych, co prowadzi do murszenia torfów i emisji CO2,
• brak remontu i modernizacji zastawek, progów i kanałów, co uniemożliwia retencję wody,
• koszenie łąk za publiczne pieniądze bez zapewnienia odpowiednich warunków wodnych, co nie przynosi efektów przyrodniczych,
• wykonywanie koszeń bijakowych bez zbioru pokosu, co niszczy siedliska i przepłasza ptaki,
• narastanie pożarów torfowiskowych będących skutkiem wysuszania gleb organicznych,
• marginalizację lokalnych rolników na rzecz klientelistycznych kontraktów z podmiotami nieprowadzącymi produkcji rolniczej.

Polska realizuje działania pozorne, bez efektów przyrodniczych, które w Niemczech są traktowane jako warunek podstawowy:

• w Niemczech najpierw przywraca się wodę, a dopiero potem planuje użytkowanie łąk,
• działania są kontrolowane, skoordynowane i oceniane naukowo.

3. Potencjał retencji wodnej i biogazu w BbPN

Zgodnie z danymi dotyczącymi trwałych użytków zielonych (TUZ) w Polsce, w BbPN istnieje znaczny, niewykorzystany potencjał retencji wodnej i produkcji biogazu, który mógłby zostać aktywowany poprzez właściwe zarządzanie infrastrukturą wodną. Przyjmując powierzchnię nawadnianych TUZ w Polsce na poziomie 370 tys. ha (z możliwą korektą do 786 tys. ha, uwzględniając dane GUS z 2017 r.), możliwe jest uzyskanie następujących efektów:

• retencja wodna: podpiętrzenie wody o 10 cm na obszarze 370 tys. ha daje 370 mln m3 retencji użytkowej, co odpowiada 7 zbiornikom włocławskim (55 mln m3). Wdrożenie takiego rozwiązania mogłoby powstrzymać suszę rolniczą i odbudować funkcjonalność TUZ w dolinach rzecznych;
• produkcja biogazu: wykorzystanie biomasy z 370 tys. ha TUZ (przy plonie 10 ton suchej masy siana/ha) mogłoby generować 0,5 mld m3 biogazu rocznie, co przekłada się na 1 mld kWh energii elektrycznej i 1 mld kWh energii cieplnej, o wartości rynkowej ok. 1,25 mld zł/rok;
• ekonomiczne korzyści dla rolników: dopłata w wysokości 4000 zł/ha dla rolników użytkujących nawadniane TUZ, przy koszcie utrzymania łąki 1500 zł/ha, daje zysk 2500 zł/ha. Roczny koszt dopłat bezpośrednich szacuje się na 1,48 mld zł, co jest konkurencyjne wobec kosztów budowy dużych zbiorników retencyjnych (np. 18 zbiorników typu Siarzewo kosztowałoby 81 mld zł w 50 lat).

Brak danych o aktualnie użytkowanych urządzeniach nawadniających w BbPN uniemożliwia pełną ocenę niewykorzystanego potencjału retencyjnego, co wskazuje na pilną potrzebę inwentaryzacji infrastruktury hydrotechnicznej.

4. Propozycje rozwiązań

Aby odwrócić szkodliwy trend degradacji ekosystemów BbPN i marnotrawienia publicznych pieniędzy, proponuję:

• zintegrowane planowanie: obowiązkowe powiązanie koszenia łąk z zapewnieniem odpowiedniego poziomu nawodnienia i stanu infrastruktury wodnej;
• pilna renowacja infrastruktury wodnej: priorytetowe finansowanie remontów zastawek, progów, jazów i kanałów w BbPN z wykorzystaniem funduszy unijnych i krajowych;
• włączenie lokalnych rolników: zaangażowanie lokalnej wspólnoty w gospodarkę ochronną na zasadach partnerstwa, w tym odbudowa spółek wodnych i rozwój rynku usług melioracyjnych;
• rewizja dopłat rolno-środowiskowych: wprowadzenie dopłat na poziomie 4000 zł/ha dla rolników użytkujących nawadniane TUZ, z uwzględnieniem ekoschematów, takich jak retencja wody i zarządzanie składnikami odżywczymi;
• wykorzystanie biomasy: promowanie produkcji biogazu i kompostu z nadwyżek siana, co stworzy dodatkowe źródło dochodów dla rolników i przyczyni się do zrównoważonego zarządzania TUZ;
• monitorowanie efektów ekologicznych: wdrożenie naukowej oceny skuteczności działań ochronnych, w tym koszenia i zarządzania wodą, wzorowanej na niemieckich standardach.

Działania te nie tylko zapobiegną dalszej degradacji cennych ekosystemów BbPN, ale także przyniosą wymierne korzyści gospodarcze, społeczne i środowiskowe zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju i unijnymi celami klimatycznymi.

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Ile łącznie środków publicznych (z PROW, LIFE, NFOŚiGW i innych) wydatkowano w latach 2015–2024 na koszenie łąk w BbPN?
2. Ile środków przeznaczono w tym czasie na remont i utrzymanie zastawek, grobli, jazów i progów w BbPN?
3. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska dysponuje aktualnym raportem nt. stanu infrastruktury hydrotechnicznej BbPN? Jeśli tak, jakie są jego główne wnioski?
4. Kto i na jakiej podstawie wybiera podmioty wykonujące koszenie łąk w BbPN? Jakie są kryteria ekologiczne ich wyboru?
5. Czy prowadzi się kontrolę, czy koszenie łąk przynosi efekt przyrodniczy, czy jedynie stanowi sposób transferu środków publicznych do zaprzyjaźnionych firm?
6. Dlaczego w BbPN nie wdraża się modelu podobnego do niemieckiego, opartego na gospodarowaniu wodą i angażowaniu lokalnej wspólnoty?
7. Jakie działania podejmuje ministerstwo w celu inwentaryzacji i modernizacji infrastruktury wodnej w BbPN, aby wykorzystać potencjał retencji użytkowej TUZ i zapobiec degradacji gleb organicznych?
8. Czy rozważane jest wprowadzenie dopłat dla rolników w BbPN na poziomie 4000 zł/ha za użytkowanie nawadnianych TUZ, zgodnie z koncepcją ekoschematów (np. retencja wody na TUZ), oraz jakie kroki planuje się w celu odbudowy spółek wodnych i rynku urządzeń melioracyjnych?