Interpelacja w sprawie sytuacji prawnej absolwentów szkół branżowych I stopnia, którzy kończą edukację w wieku 17 lat

Szanowna Pani Minister,

zgodnie z art. 70 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 35 ust. 1 ustawy Prawo oświatowe nauka w Polsce jest obowiązkowa do ukończenia 18. roku życia. Sytuacja prawna uczniów, którzy kończą szkołę branżową I stopnia w wieku 17 lat, uzyskując kwalifikacje zawodowe, pozostaje niejednoznaczna. Nie mogą oni samodzielnie podjąć pełnoprawnej pracy, ponieważ nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych, a zatrudnienie osób niepełnoletnich wiąże się z licznymi ograniczeniami (m.in. konieczność dostosowania stanowiska pracy do przepisów dotyczących pracowników młodocianych). W konsekwencji są zmuszeni do kontynuowania nauki w szkole branżowej II stopnia, liceum ogólnokształcącym dla dorosłych lub na kwalifikacyjnych kursach zawodowych – często wbrew własnym preferencjom i realnym potrzebom rynku pracy. Przepisy, które miały chronić dostęp do edukacji, w tym przypadku generują sztuczne bariery, utrudniając absolwentom szybkie wejście na rynek pracy. Reforma z roku szkolnego 2014/2015, nakładająca obowiązek szkolny na sześciolatków, a następnie jej cofnięcie bez równoczesnej zmiany przepisów dotyczących obowiązku nauki, doprowadziła do sytuacji nierównego traktowania uczniów. Podczas gdy większość dzieci rozpoczyna edukację w wieku siedmiu lat i kończy szkołę zawodową po osiągnięciu pełnoletności, uczniowie, którzy rozpoczęli naukę jako sześciolatkowie, muszą formalnie kontynuować edukację, aby uniknąć konsekwencji administracyjnych.

Warto zauważyć, że polski system prawny dopuszcza już rozwiązania wprowadzające „częściową pełnoletność“ w określonych przypadkach. Przykładem może być możliwość zawarcia małżeństwa przez dziewczynę, która ukończyła 16 lat – za zgodą sądu. To pokazuje, że w wyjątkowych sytuacjach ustawodawca uznaje potrzebę wcześniejszego nadania określonych praw osobom niepełnoletnim. Podobne rozwiązanie mogłoby zostać zastosowane wobec absolwentów szkół branżowych I stopnia, którzy ukończyli 17 lat i chcą podjąć legalne zatrudnienie w wyuczonym zawodzie.

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami dotyczącymi możliwych zmian prawnych:

1. Ilu uczniów szkół branżowych I stopnia w Polsce, kończących edukację w latach 2025 i 2026, będzie nadal podlegało obowiązkowi nauki do ukończenia 18. roku życia?
2. W jaki sposób ministerstwo planuje rozwiązać problem uczniów kończących szkołę branżową I stopnia w wieku 17 lat?
3. Czy rozważa się możliwość uznania podjęcia pracy w wyuczonym zawodzie za formę realizacji obowiązku nauki? Pozwoliłoby to 17-latkom legalnie pracować zgodnie z ich kwalifikacjami, eliminując konieczność podejmowania dalszej edukacji jedynie w celu spełnienia wymogów formalnych.
4. Czy Ministerstwo Edukacji Narodowej planuje podjęcie współpracy z Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w celu wprowadzenia instytucji „częściowej pełnoletności” w zakresie prawa pracy – wzorując się na rozwiązaniach funkcjonujących m.in. we Francji i USA? Można rozważyć mechanizm wcześniejszej emancypacji dla młodych ludzi, którzy ukończyli szkołę branżową I stopnia i chcą rozpocząć samodzielne życie zawodowe.
5. Czy ministerstwo rozważa nowelizację art. 35 ust. 1 ustawy Prawo oświatowe, tak aby obowiązek nauki mógł być realizowany poprzez zatrudnienie w wyuczonym zawodzie?
6. Czy ministerstwo rozważa nowelizację Kodeksu pracy, tak aby umożliwić zatrudnienie absolwentów szkół branżowych I stopnia na pełnoprawnych warunkach, co ograniczyłoby rozwój „szarej strefy“ i ułatwiło młodym ludziom wejście na rynek pracy?

Obecna sytuacja prawna prowadzi do nieuzasadnionych trudności dla młodych ludzi, pracodawców oraz całego rynku pracy. Konieczność kontynuowania nauki wyłącznie w celu spełnienia wymogów formalnych jest nieefektywna i nieprzystająca do realiów społeczno-gospodarczych. Wprowadzenie rozwiązań systemowych umożliwiłoby młodym ludziom wcześniejszy start zawodowy przy jednoczesnym zagwarantowaniu ich praw i bezpieczeństwa.

Z wyrazami szacunku

Marek Krząkała
Poseł na Sejm RP