Interpelacja w sprawie wykluczenia Polskiej Akademii Nauk z grona beneficjentów Narodowego Centrum Nauki i Narodowego Centrum Badań i Rozwoju

Szanowny Panie Ministrze,

zwracam się z interpelacją poselską dotyczącą decyzji o wykluczeniu Polskiej Akademii Nauk (PAN) oraz jej pomocniczych jednostek naukowych z grona podmiotów uprawnionych do otrzymywania grantów Narodowego Centrum Nauki (NCN) i Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR). Decyzja ta – podjęta w wyniku zmiany przepisów w 2019 roku – budzi poważne wątpliwości natury prawnej i merytorycznej oraz rodzi negatywne konsekwencje dla polskiej nauki. Poniżej przedstawiam kluczowe kwestie wymagające wyjaśnienia.

1. Naruszenie zasady równości

Wykluczenie jednostek PAN z możliwości ubiegania się o granty może naruszać konstytucyjną zasadę równości obywateli i instytucji wobec prawa. Artykuł 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że „wszyscy są równi wobec prawa i wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne”. Tymczasem tylko jednostki PAN zostały objęte omawianym ograniczeniem, podczas gdy inne porównywalne podmioty nadal mogą korzystać z finansowania NCN i NCBiR. Dla przykładu Sieć Badawcza Łukasiewicz czy Polska Akademia Umiejętności (PAU) nie zostały wyłączone z grona uprawnionych wnioskodawców – ich instytuty i jednostki mogą w dalszym ciągu aplikować o granty tych agencji. Nawet indywidualni naukowcy (osoby fizyczne) oraz instytuty branżowe mają prawo startować w konkursach NCN, czego odmówiono jednostkom pomocniczym PAN. Taka selektywna reglamentacja dostępu do finansowania publicznego badań stanowi różnicowanie sytuacji podmiotów o podobnym charakterze i może być sprzeczna z art. 32 Konstytucji RP.

1. Brak merytorycznych podstaw wykluczenia

Decyzja o wykluczeniu PAN i jej jednostek pomocniczych z systemu grantowego nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach dotyczących statusu tych jednostek ani w charakterze prowadzonej przez nie działalności. Pomocnicze jednostki naukowe PAN zgodnie z ustawą z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz. U. z 2017 r. poz. 1869, ze zm.) są pełnoprawnymi jednostkami prowadzącymi badania naukowe. Ustawa ta expressis verbis zalicza je – obok instytutów PAN – do kategorii „jednostek naukowych Akademii” (art. 1 ust. 2 pkt 2). Przykładowo PAN posiada takie jednostki jak Ogród Botaniczny – Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie, Biblioteka Gdańska PAN, Archiwum PAN czy stacje naukowe za granicą – wszystkie one realizują działalność badawczą i upowszechniającą naukę.

Warto podkreślić, że przed rokiem 2019 naukowcy zatrudnieni w tych jednostkach z powodzeniem uczestniczyli w konkursach grantowych NCN i innych agencji, zdobywając środki na badania na równi z badaczami z instytutów czy uczelni. Ich nagłe wykluczenie nie wynikało z żadnej zmiany ustawowej dotyczącej samej PAN, która nakazywałaby taką decyzję – ustawa o PAN nie została w tym zakresie zmieniona. Jedyną przyczyną była zmiana pojedynczego przepisu ustawy o Narodowym Centrum Nauki w 2019 r., na mocy której pomocnicze jednostki naukowe PAN utraciły możliwość ubiegania się o finansowanie z NCN i NCBiR. Ów jednostronny krok – niepoprzedzony merytorycznym uzasadnieniem – pozbawił te jednostki dostępu do kluczowych źródeł finansowania badań, choć ich charakter naukowy pozostał niezmieniony. Należy zatem zapytać, jakie przesłanki prawne lub praktyczne legły u podstaw takiej zmiany, skoro nie towarzyszyła jej żadna reforma statusu PAN ani ocena dyskwalifikująca dorobek tych jednostek.

1. Negatywne skutki dla polskiej nauki

Opisane wykluczenie Polskiej Akademii Nauk z systemu grantowego niesie ze sobą szereg negatywnych konsekwencji zarówno dla samej PAN, jak i dla całego ekosystemu nauki w Polsce. Przede wszystkim ograniczona została rola PAN jako jednej z wiodących instytucji badawczych – pozbawienie dostępu do konkurencyjnego finansowania marginalizuje pozycję badawczą akademii. Jej jednostki pomocnicze, mimo że nadal prowadzą wartościowe prace naukowe, zostały faktycznie zepchnięte na margines systemu, w którym nie mogą rywalizować o granty na równi z innymi podmiotami. Powstała sytuacja, w której kluczowe projekty badawcze nie mogą być realizowane w ramach PAN, jeżeli wymagają finansowania z NCN czy NCBiR, co siłą rzeczy hamuje rozwój badań w tych placówkach i zmusza naukowców do szukania innych sposobów realizacji swoich pomysłów (nierzadko poza granicami kraju lub przez zmianę miejsca zatrudnienia).

Ponadto brak dostępu do grantów wywołał poważny kryzys motywacyjny i kadrowy wewnątrz jednostek PAN. Pracownicy naukowi odczuwają głębokie poczucie niesprawiedliwości – czują się gorzej traktowani niż ich koledzy z uczelni czy instytutów, choć wykonują porównywalną pracę badawczą. Taka sytuacja działa demobilizująco i rodzi frustrację, zwłaszcza w młodszych kadrach naukowych, dla których granty są często warunkiem rozwoju kariery. W efekcie obserwuje się odpływ kadr – najbardziej ambitni naukowcy odchodzą do instytucji, gdzie szanse pozyskania środków na badania są większe. To z kolei osłabia potencjał badawczy PAN i może prowadzić do trwałego zubożenia dorobku naukowego realizowanego w strukturach akademii. Decyzja ta oddziałuje więc negatywnie nie tylko na samą instytucję, ale i na stan polskiej nauki jako całości, ograniczając wykorzystanie w pełni istniejącej infrastruktury badawczej i kompetencji naukowych zgromadzonych w PAN.

Biorąc pod uwagę powyższe argumenty, oczekiwane jest pilne podjęcie działań naprawczych w celu przywrócenia pomocniczym jednostkom naukowym PAN możliwości aplikowania o granty NCN, NCBiR oraz inne finansowania ministerialne. Taka potrzeba była już sygnalizowana ministerstwu – m.in. w piśmie skierowanym w sierpniu 2024 r. do ówczesnego ministra nauki (pana Dariusza Wieczorka) przedstawiciele PAN apelowali o zmianę przepisów w tym zakresie. Niestety, dotychczasowe propozycje nowelizacji pomijały tę kwestię, pozostawiając niesprawiedliwą sytuację bez zmiany.

W związku z powyższym proszę Pana Ministra o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Jakie były prawne i merytoryczne powody wykluczenia PAN oraz jej pomocniczych jednostek naukowych z listy beneficjentów grantów NCN i NCBiR? Proszę o wskazanie konkretnej podstawy prawnej tej decyzji oraz uzasadnienia, dlaczego uznano, że jednostki PAN nie powinny ubiegać się o te środki.
2. Dlaczego inne instytucje o podobnym charakterze i statusie prawnym – takie jak Sieć Badawcza Łukasiewicz czy Polska Akademia Umiejętności – nie zostały objęte analogicznym ograniczeniem? Z jakiego powodu tylko jednostki podległe PAN zostały wyłączone, podczas gdy wymienione podmioty zachowały pełne prawa do udziału w konkursach NCN i NCBiR?
3. Czy Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego planuje zmianę obowiązujących przepisów (np. nowelizację ustawy o NCN) w celu przywrócenia wcześniejszych uprawnień PAN do składania wniosków grantowych? Innymi słowy, czy rozważane jest ponowne włączenie tych jednostek do katalogu podmiotów uprawnionych do otrzymywania grantów NCN, NCBiR oraz programów MNiSW?
4. Kiedy można się spodziewać podjęcia konkretnych działań legislacyjnych w powyższym zakresie? Proszę o podanie przybliżonego harmonogramu prac nad stosowną nowelizacją lub innymi działaniami naprawczymi, które rozwiążą problem wykluczenia PAN z systemu grantowego.

Z uszanowaniem

Łukasz Osmalak