Interpelacja w sprawie naboru wniosków w ramach programu "Czyste Powietrze"

Szanowna Pani Minister!

W związku ze stanowiskiem Zgromadzenia Ogólnego Śląskiego Związku Gmin i Powiatów, które zrzesza 161 jednostek samorządu terytorialnego z terenu województwa śląskiego, zwracam się do Pani Minister w sprawie wstrzymania naboru wniosków do rządowego programu „Czyste Powietrze”.

Program ten od lat jest fundamentem działań na rzecz czystego powietrza w samorządach i stanowi dla wielu mieszkańców jedyną szansę na dofinansowanie wymiany starych, nieekologicznych źródeł ciepła oraz innych działań termomodernizacyjnych, co w efekcie prowadzi do obniżenia rachunków za ogrzewanie w dobie wysokich cen energii.

Śląski Związek Gmin i Powiatów od lat prowadzi intensywne działania na rzecz poprawy jakości powietrza, współpracując w tym obszarze zarówno z szeroko pojętymi instytucjami publicznymi, jak i pozarządowymi. W ramach tej współpracy wypracowano rekomendacje mające na celu wsparcie gmin we wdrażaniu tzw. uchwały antysmogowej obowiązującej w województwie śląskim oraz w miarę możliwości jednolite postępowanie gmin w zakresie kontroli palenisk. Stosowanie tego dokumentu przyczyniło się i nadal przyczynia do zwiększenia efektywności prowadzonych działań antysmogowych w naszym regionie.

Wspólny wysiłek samorządów, które zainwestowały wiele zasobów w stworzenie punktów obsługi beneficjentów oraz przygotowanie sieci wykwalifikowanych ekodoradców, instytucji oraz organizacji pozarządowych, przyniósł efekt w postaci likwidacji wielu pozaklasowych kotłów i innych nielegalnych w świetle przepisów prawa źródeł ciepła oraz — w rezultacie — wyraźnej poprawy wskaźników jakości powietrza w regionie, a także wzrostu świadomości społeczeństwa. Jednak skuteczność tych działań uzależniona jest w głównej mierze od zapewnienia publicznych źródeł finansowania wymiany źródeł ciepła i przedsięwzięć termomodernizacyjnych, których koszt w wielu przypadkach znacząco przekracza możliwości finansowe gospodarstw domowych w całym kraju.

Rok 2023 był rokiem rekordowym pod względem liczby złożonych wniosków do programu „Czyste Powietrze” (217 tysięcy). Był to też pierwszy rok, w którym gospodarstwa domowe zaczęły traktować inwestycje w termomodernizację domów jako skuteczny sposób na obniżenie rachunków za energię. Wskazuje to na fakt, iż program dobrze odpowiadał na oczekiwania społeczne i był niezbędny dla realizacji długofalowych celów środowiskowych. Z punktu widzenia mieszkańców stała dostępność środków finansowych programu była zatem najlepszym uwiarygodnieniem naszej wspólnej, rządowo-samorządowej i obywatelskiej walki o czyste powietrze.

Program „Czyste Powietrze”, jak każde wieloletnie przedsięwzięcie, wymagał zmian i udoskonaleń. Przede wszystkim, na co związek zwracał uwagę w wystąpieniach, wymagał usprawnienia obsługi beneficjentów, ograniczenia biurokracji, wyeliminowania wielomiesięcznych zatorów oraz ograniczenia nieprawidłowości i nadużyć, które powodowały, że środki publiczne nie trafiały do faktycznie potrzebujących osób, a także większego wsparcia dla gospodarstw domowych o najniższych dochodach.

W ocenie Śląskiego Związku Gmin i Powiatów w naszym kraju do wymiany pozostało jeszcze ok. 2,5 miliona pozaklasowych i najstarszych kotłów, których dalsze użytkowanie przyczynia się do przekraczania norm jakości powietrza. Polska wciąż jest krajem o najbardziej zanieczyszczonym powietrzu w całej Unii Europejskiej. Smog przyczynia się każdego roku do ponad 40 tysięcy przedwczesnych zgonów. Występujące na terenie całego kraju alarmy smogowe — jak chociażby w styczniu br., kiedy to polskie miasta znalazły się na czołowych miejscach najbardziej zanieczyszczonych miast na świecie — pokazują, że problem zimowego smogu wciąż trwa i zagraża zdrowiu i życiu mieszkańców Polski. Tym bardziej powinny zostać podjęte kolejne działania, które mogą przyczynić się do zapowiadanej intensyfikacji procesu termomodernizacji i wymiany źródeł ciepła.

Mając na uwadze powyższe, zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Jakie są powody decyzji o wstrzymaniu naboru wniosków do programu „Czyste Powietrze”, a także o zapowiedzi zmiany jego charakteru na instrument naborowy?
2. Jaka jest szansa na ponowne przywrócenie naboru wniosków, tj. uruchomienia generatora wniosków — platformy, na której mieszkańcy i urzędnicy gminni mogli składać wnioski o dotacje?
3. Czy planowane są konsultacje z samorządami przed wprowadzeniem zmian w programie „Czyste Powietrze”? Jeśli tak, to w jakiej formie?
4. Jakie konkretne działania zostaną przez Państwa podjęte w celu usprawnienia obsługi beneficjentów programu, aby uniknąć długotrwałych zatorów i biurokracji?
5. W jaki sposób ministerstwo planuje zapewnić dostępność środków finansowych dla gospodarstw domowych, które chcą wymienić stare źródła ciepła, zwłaszcza w kontekście sezonu grzewczego?
6. W jaki sposób zamierzają Państwo przeciwdziałać spadkowi zainteresowania programem „Czyste Powietrze” w wyniku jego wstrzymania i opóźnień w naborze wniosków?
7. Czy rząd planuje zwiększenie wsparcia dla gospodarstw domowych o najniższych dochodach w kontekście termomodernizacji?
8. Jakie są przewidywania dotyczące wpływu wstrzymania naboru wniosków na jakość powietrza w Polsce oraz na realizację regionalnych programów ochrony powietrza?
9. Kiedy można spodziewać się działań przyspieszających wymianę źródeł ciepła i termomodernizację domów oraz usprawnienia obsługi beneficjentów programu?

Z wyrazami szacunku

Małgorzata Pępek
Poseł na Sejm RP