Interpelacja w sprawie niejednolitych procedur Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie zgłaszania do ubezpieczeń społecznych studentów zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych

Szanowna Pani Minister,

zwracam się do Pani z interpelacją dotyczącą problemu niejednolitych procedur Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie zgłaszania do ubezpieczeń społecznych studentów zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych, w tym zwłaszcza umów zlecenia. Sytuacja ta generuje szereg problemów zarówno dla przedsiębiorców, jak i dla budżetu państwa, w szczególności w kontekście wpływów z podatku dochodowego od osób fizycznych oraz podatku dochodowego od osób prawnych.

Niejednorodność procedur ZUS.

Na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 1998 nr 137 poz. 887 z późn. zm.) osoby będące studentami , tj. zleceniobiorcy, do ukończenia 26. roku życia, wykonujący pracę na rzecz zleceniodawców na podstawie umowy zlecenia, są zwolnione z obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym (art. 6 ust. 4). Jednakże ustawa nie nakazuje, ale i nie zabrania zgłaszania takich osób do ZUS oraz nie określa szczegółowych procedur weryfikacji statusu studenta.

W praktyce zleceniodawcy często mają trudności z ustaleniem, czy studenta zatrudnianego na podstawie umowy zlecenia powinni zgłaszać do ZUS, czy też nie, oraz jakie konkretnie dokumenty należy dostarczyć, aby potwierdzić status studenta. Z kolei ZUS nie wdrożył jednolitych wytycznych w tej sprawie, co skutkuje:

1. Brakiem jednolitej linii orzeczniczej – różne oddziały ZUS, a nawet różni urzędnicy w obrębie tego samego oddziału ZUS, niejednokrotnie stosują różne praktyki w ocenie zgłaszania zatrudnionego studenta do ZUS oraz w ocenie dokumentacji potwierdzającej status studenta. Ponadto niejednoznaczne przepisy rodzą ryzyko obciążeń administracyjnych zarówno dla przedsiębiorców, jak i dla ZUS-u, co generuje dodatkowe koszty pośrednie oraz wpływa na efektywność urzędu, jak i przedsiębiorców.

2. Dezorientacją przedsiębiorców – brak spójnych procedur powoduje, że zleceniodawcy obawiają się nieprawidłowego postępowania i ewentualnych, w ich mniemaniu, sankcji finansowych lub są narażeni na nieuzasadnione pisma i zarzuty od ZUS w związku z „bezpodstawnie“ zarejestrowanym studentem z kodem ubezpieczenia 04 11 00 oraz wyłącznie ze wskazanym ubezpieczeniem zdrowotnym, bez jakichkolwiek ubezpieczeń społecznych.

3. Potencjalnymi stratami dla budżetu państwa – brak obowiązku zgłaszania studentów do ZUS oraz nieprecyzyjne przepisy regulujące ten obszar prowadzą do potencjalnych nadużyć ze strony przedsiębiorców. W sytuacjach, gdy status studenta wygasa lub gdy osoba zatrudniona nigdy nie posiadała statusu studenta, przedsiębiorcy mogą celowo zaniechać zgłoszenia tych osób do ubezpieczeń społecznych lub przez brak konieczności zgłoszenia studenta zwyczajnie z wygaśnięciem tego statusu zapomnieć o dokonaniu zgłoszenia. Brak konieczności zgłoszenia do ZUS studenta poniżej 26. roku życia może ukrywać zatrudnienie osób bez prawa do skorzystania z tego zwolnienia. Z kolei osoby niebędące studentami są błędnie traktowane jako zwolnione z ubezpieczeń lub osobom posiadającym zwolnienie naliczane są składki na ubezpieczenia społeczne. W obu przypadkach brak konkretnych przepisów i procedur umożliwia przedsiębiorcom, świadome lub nieświadome, zaniżanie lub zawyżanie kosztów zatrudnienia i unikanie płacenia składek, co prowadzi również do błędów przy naliczaniu podatku dochodowego PIT oraz CIT między innymi dlatego, że wynagrodzenia zleceniobiorców oraz składki na ubezpieczenia społeczne są zaliczane do kosztów uzyskania przychodów.

Weryfikacja statusu studenta przez ZUS.

W związku z brakiem obowiązku zgłaszania studentów do ZUS, pojawia się pytanie, w jaki sposób Zakład Ubezpieczeń Społecznych weryfikuje, czy dana osoba faktycznie posiada status studenta oraz czy spełnia warunki do zwolnienia z ubezpieczeń. Zgodnie z art. 86 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ZUS ma prawo kontrolować płatników składek w zakresie prawidłowości zgłoszeń do ubezpieczeń. Niemniej jednak:

• W praktyce kontrola statusu studenta opiera się głównie na dokumentach przedstawianych przez zleceniodawcę, np. oświadczeniach lub zaświadczeniach o studiowaniu. Jednak zaświadczenie nie gwarantuje, że dana osoba nie została np. skreślona z listy studentów w trakcie okresu, na jakie zostało wystawione zaświadczenie.

• Niejasne jest również, czy ZUS korzysta z innych mechanizmów weryfikacji, takich jak bazy danych uczelni, co mogłoby usprawnić proces oraz w całości rzetelnie weryfikować status studenta w jednostce uprawnionej do potwierdzenia statusu studenta w całym okresie wykonywania umowy zlecenia przez studenta.

W związku z powyższym uprzejmie proszę o odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy ministerstwo dostrzega problem niejednorodnych procedur stosowanych przez ZUS w zakresie zgłaszania do ubezpieczeń społecznych studentów zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych, w tym w szczególności umów zlecenia?

2. Czy jest planowane ujednolicenie procedur w tym zakresie, np. przez wydanie szczegółowych wytycznych dla oddziałów ZUS-u, bądź zainicjowanie działań legislacyjnych zmierzających do ustawowego doprecyzowania niejednorodnych przepisów?

3. Jakie działania podejmuje ZUS w celu rzetelnej weryfikacji statusu studenta oraz czy jest planowane wprowadzenie bardziej efektywnych mechanizmów, np. dostępu do centralnych baz danych uczelni, ograniczających czas i koszt tejże weryfikacji, bez niepotrzebnego i nieefektywnego obciążania zleceniodawców?

4. Czy ministerstwo planuje zmianę przepisów, aby doprecyzować obowiązki przedsiębiorców w zakresie zgłaszania studentów do ZUS lub dokumentowania ich statusu?

Z poważaniem

Krzysztof Tuduj
Poseł na Sejm RP