Interpelacja w sprawie praw przysługujących rodzicom zastępczym wyrażającym wolę przystąpienia do postępowania sądowego dotyczącego dziecka umieszczanego w pieczy zastępczej w charakterze uczestników postępowania

Jak stanowi przepis art. 510 § 1-2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. 1964 r. 43 poz. 296, z późn. zm.), zainteresowanym w sprawie jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania, może on wziąć udział w każdym stanie sprawy aż do zakończenia postępowania w drugiej instancji. Jeżeli weźmie udział, staje się uczestnikiem. Na odmowę dopuszczenia do wzięcia udziału w sprawie przysługuje zażalenie. Jeżeli okaże się, że zainteresowany nie jest uczestnikiem, sąd wezwie go do udziału w sprawie. Przez wezwanie do wzięcia udziału w sprawie wezwany staje się uczestnikiem. W razie potrzeby wyznaczenia kuratora do zastępowania zainteresowanego, którego miejsce pobytu jest nieznane, jego wyznaczenie następuje z urzędu.

Nie ulega wątpliwości, że ww. przepis winien znaleźć zastosowanie w postępowaniach dotyczących praw i obowiązków osób małoletnich pozostających w pieczy zastępczej – rodzice zastępczy powinni wręcz ex officio być dopuszczeni do udziału w postępowaniu w charakterze uczestników. Tymczasem, w obecnym stanie prawnym i faktycznym, sądy (głównie sądy rodzinne, ale także karne i cywilne) wielokrotnie odmawiają rodzicom zastępczym dopuszczenia do udziału w postępowaniu i przyznania statusu jego uczestników, uniemożliwiając w ten sposób wypowiedzenie się na temat dziecka osobom, które są najbardziej zaznajomione z konkretnymi potrzebami i sytuacją dziecka, zajmując się jego wychowaniem i sprawując nad nim faktyczną opiekę przez wiele miesięcy lub nawet lat. Z dostępnych publicznie informacji wynika, że sytuacja takich odmów ma miejsce m.in. w części spraw prowadzonych przed Sądem Rejonowym dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi, ale także w innych sądach na terenie całej Polski, co wiadome jest wielu rodzicom zastępczym.

Tymczasem, w sytuacji, w której toczy się postępowanie o umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej lub postępowanie o pozbawienie rodziców biologicznych władzy rodzicielskiej, a dziecko jest umieszczane w takiej pieczy już w ramach zabezpieczenia na czas toczącego się postępowania, wynik postępowania jest istotny, wręcz kluczowy dla osób będących rodzicami zastępczymi i sprawujących już nad dziećmi opiekę. W zależności od wyniku takiego postępowania, zmienia się bowiem diametralnie sytuacja życiowa takich osób, ponadto osoby te – sprawując już wskazaną opiekę – mogą posiadać istotne informacje o bieżącym funkcjonowaniu małoletnich i wobec tego dla dobra samego dziecka powinny móc wziąć udział w postępowaniu w charakterze uczestników, aby zapoznać się z aktami sprawy i móc przedstawić własne stanowisko w zakresie potrzeb dziecka.

W przypadku pozbawienia rodziców biologicznych władzy rodzicielskiej, dziecko musi zostać zgłoszone do ośrodka adopcyjnego i może rozpocząć się proces adopcyjny, co oznacza, że całą rodzinę tworzoną przez rodziców zastępczych spotykają duże zmiany, związane z odejściem tego dziecka i ewentualnie przyjęciem pod opiekę kolejnego. Wymaga to przygotowania logistycznego samych rodziców, ale także przygotowania psychologicznego wszystkich dzieci przebywających w rodzinie zastępczej, także biologicznych lub adoptowanych, których rodzice zastępczy są przedstawicielami ustawowymi.

Powyższe okoliczności dotyczą również sytuacji zawodowej i materialnej rodziców, ponieważ w przypadku, w którym są oni rodziną zawodową i otrzymują środki finansowe związane z dzieckiem w postaci dodatku do wynagrodzenia, to odejście z rodziny zastępczej tego konkretnego dziecka wpływa na status materialny całej rodziny. W przypadku rodziny zastępczej niezawodowej, kiedy rodzice przebywają na urlopie na prawach urlopu macierzyńskiego, wynik postępowania może oznaczać, że będą oni musieli taki urlop przerwać albo kontynuować, lub też nawet rozważyć urlop wychowawczy, jeśli dziecko ma zostać w rodzinie dłużej, a z różnych przyczyn nie może zostać przyjęte do żłobka lub przedszkola.

Ponadto, stan emocjonalny dziecka, związany z całokształtem jego sytuacji, czyli na przykład kontaktami z rodziną biologiczną, perspektywami dziecka na pozostanie w rodzinie zastępczej oraz zmianą środowiska wychowawczego, również ma wpływ na sytuację w rodzinie.

Dzieci pozostające w pieczy zastępczej stanowią integralną część tej rodziny i wokół nich ogniskuje się całe zaangażowanie rodziców zastępczych, wymagające ciężkiej, często mozolnej i niezwykle angażującej emocjonalnie, psychologicznie i materialnie pracy. Sytuacja dzieci, ich zachowanie i problemy mają wpływ na rodziców zastępczych, ale także na wszystkich członków rodziny, przede wszystkim na inne dzieci – biologiczne, adoptowane, oraz inne dzieci przebywające w pieczy zastępczej.

Rodzice zastępczy pozostają bardzo często jedynymi osobami w systemie ochrony małoletnich, którym rzeczywiście zależy na tym, aby realnie zadbać o dobro konkretnego dziecka. To nie rodzice biologiczni, nie pracownicy ośrodków pomocy społecznej, nie kuratorzy sądowi, nie sędziowie, często nawet nie pracownicy ośrodków/centrów pomocy rodzinie – ale właśnie rodzice zastępczy są osobami, które znają dziecko pozostające pod ich opieką i wiedzą, co dla tego dziecka jest najlepsze, jakie ma ono potrzeby.

Z powyższych względów, wynik każdego postępowania toczącego się w sprawie każdego z dzieci pozostających w rodzinie zastępczej jest dla rodziców zastępczych niezwykle istotny. To rodzice zastępczy mierzą się ze skutkami decyzji sądu i ponoszą konsekwencje tych decyzji. Odmawianie im udziału i głosu w sprawach dotyczących małoletnich jest niesprawiedliwe i krzywdzące.

W związku z tym, mając na uwadze konieczność właściwego uregulowania w przepisach sytuacji procesowej rodziców zastępczych oraz ich praw w postępowaniu sądowym, działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (Dz. U. 1996 nr 73 poz. 350, z późn. zm.), zwracam się z prośba o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości ma w planach zainicjowanie zmian legislacyjnych pozwalających na realne zapewnienie rodzicom zastępczym statusu uczestnika postępowania w każdej ze spraw sądowych dotyczących praw i obowiązków dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej, w której takie prawa im każdorazowo przysługują? Których aktów prawnych dotyczyłyby takie zmiany?
2. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości sprawuje lub planuje rozpoczęcie sprawowania realnego nadzoru nad prowadzeniem postępowań dotyczących dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej przez wydziały rodzinne sądów powszechnych, w szczególności w zakresie przyznania statusu uczestników rodzicom zastępczym i udzielenia im zgody na udział w postępowaniu?
3. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości jest w posiadaniu danych o liczbie postępowań dotyczących dzieci pozostających lub mających dopiero pozostawać w pieczy zastępczej, w których rodzice zastępczy korzystają z praw uczestników postępowania, w zestawieniu z ogólną liczbą takich spraw (w szczególności w sprawach o pozbawienie rodziców biologicznych władzy rodzicielskiej, o umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej etc.)? W przypadku odpowiedzi twierdzącej, proszę o wskazanie odpowiednich danych.
4. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości posiada dane o liczbie spraw, w których rodzicom zastępczym odmówiono uczestnictwa w postępowaniu dotyczącym dziecka pozostającego lub mającego dopiero pozostawać w pieczy zastępczej? Jeśli tak, czy ministerstwo zajmuje się w jakikolwiek sposób sprawdzaniem uzasadnienia takiej odmowy? W przypadku odpowiedzi twierdzącej, proszę o wskazanie odpowiednich danych.
5. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości posiada informację o liczbie postępowań karnych, w których prawa małoletnich w myśl art. 51 § 2 Kodeksu postępowania karnego wykonują rodzice zastępczy? Jeśli tak, proszę o wskazanie takich danych.
6. Która komórka/departament/dział Ministerstwa Sprawiedliwości jest odpowiedzialna/y za sprawowanie nadzoru nad prawidłowością działania sądów rodzinnych? Czy taki nadzór, w szczególności w zakresie praw przysługujących rodzicom zastępczym, jest sprawowany? Jeśli tak, jak wygląda realizacja tego nadzoru?