Interpelacja w sprawie zakresu regulacji klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania GAAR

Szanowny Panie Ministrze,

w obecnym brzmieniu art. 119a ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2383 z późn. zm.) – dalej jako: „OP”., aby jednoznacznie móc zdefiniować potencjalną sprzeczność korzyści podatkowej z zastosowaniem prawa podatkowego, wystarczy, aby korzyść podatkowa była sprzeczna alternatywnie z:

1. przedmiotem ustawy,
2. celem ustawy podatkowej,
3. przepisem ustawy podatkowej.

Przysparza to jednak wiele wątpliwości interpretacyjnych ze względu fakt, że unikanie opodatkowania z samej swojej natury zgodne jest z literą poszczególnych regulacji podatkowych. Sama przesłanka sprzeczności korzyści nie spełnia kryteriów postawionych przez wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2004 r. (sygn. akt K 4/03). Niedookreślona definicja gwarantuje brak jednolitości w linii orzeczniczej oraz ogrom subiektywności w decyzjach wydawanych przez organy podatkowe. Nie mniej wątpliwości w swojej wykładni wywołuje definicja sztuczności sposobu działania. Całość przepisu opiera się bowiem na niejasnych i niedookreślonych zwrotach, z których dwa stanowią klauzule generalne.

Przesłanki zastosowania klauzuli z art. 119a OP przez brak precyzji pozwalają na zindywidualizowaną wykładnię, która stoi w sprzeczności do konieczności zachowania jednolitości linii orzeczniczej, a co za tym idzie, pewności prawa. Decyzje wydawane na jej podstawie, pozostają nieprzewidywalne i oparte w największej mierze o subiektywne opinie organów.

Wzorce prawne w demokratycznym państwie prawa, powinny opierać się na zagwarantowaniu maksymalnej przewidywalności oraz konsekwencji, stosowanie zawartej w art. 119a OP klauzuli. Regulacja w obecnym brzmieniu znacząco jednak odbiega od realiów bezpieczeństwa prawnego oraz wprowadza niepewność adresatów co do jej stosowania. Narusza tym samym nie tylko ramy prawne, ale i pewność ich zgodności i spójności. Stanowi także o nieostrości prawodawstwa i nazbyt szerokich granicach decyzyjności, która oddawana jest bezpośrednio w ręce organów, z pominięciem wymaganego obiektywizmu. Brak gwarancji jednolitych wzorców i norm postępowania pozostawia decydentom możliwość nadmiernej ingerencji w prawa jednostki poprzez kreowanie własnych uznaniowych decyzji. Tym samym w perspektywie obywateli stwarza pozorną szansę do kształtowania własnej sytuacji prawnej, która jest jednak w całości zależna od decyzyjności i arbitralności organu.

Niezależnie od specyfiki zagadnienia prawnego, jakie poddawane jest analizie, fundament rozważań stanowić powinna Konstytucja. W perspektywie prawa podatkowego, ten akt prawny uznać należy w hierarchii jako akt zasadniczy, który reguluje wszelkie stosunki państwa do obywatela. To właśnie Konstytucja ustala podstawy podatkowych obciążeń jednostek względem państwa. Wszelkie bowiem przyjmowane kryteria są nierozerwalnie związane z ustrojem polityczny, gospodarczym czy społecznym.

Uznaniowość organów do stwierdzania naruszenia norm prawnych przez podatnika i wyznaczenie zakresu ingerencji znajduje związek z art. 217 Konstytucji, który wyraźnie odnosi się do sfery praw związanych z ponoszeniem ciężarów publicznoprawnych, które to powinny następować w drodze ustawy. Bezpośrednie wskazanie formy uregulowania kwestii związanych z sytuację podatnika – obywatela powinny być regulowane wyłącznie w drodze ustawy lub z jej wyraźnego upoważnienia. Władztwo daninowe z art. 217 jest uzupełnione przez art. 84 Konstytucji, który przewiduje ustawowy obowiązek do ponoszenia ciężarów publicznych oraz świadczeń przez każdego. Przekłada się to bezpośrednio na obowiązek do kształtowania wszelkich zobowiązań publicznych wobec obywatela przy zastosowanie aktu rangi ustawowej.

Kształtowanie sytuacji prawnej drugiego podmiotu w drodze decyzji może sprowadzać się do nadużywania władzy i udzielanie nadmiernych wpływów podmiotom administracji, tym samych zachwiać zasady proporcjonalności, bezstronności czy równego traktowania.

Korzystanie organu z władczości administracyjnej i kształtowanie decyzji w oparciu o własne przekonania zaburza istotność zasad konstytucyjnych, takich jak zasada legalizmu, czy też zasada zaufania do państwa i prawa.

Wynikające z przepisów prawa luki stwarzają podatnikom możliwość optymalizacji podatkowej i szukania rozwiązań, które w sposób naturalny obniżą wysokość daniny. Art. 119a OP mógłby spełnić swoje zadanie, ale w innej postaci i na gruncie innych przepisów, gdyby zostały one doprecyzowane, a niespójności przepisów zostały uściślone, tak aby jednocześnie zachować dyscyplinę finansów publicznych i zadbać o pewność podatnika.

W związku z powyższym, działając w ramach interesu podatników, mając na uwadze harmonizację i respektowanie konstytucyjnych praw obywateli, zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Czy zostaną podjęte kroki prawne w celu zniwelowania niepewności podatników, jakie wynikają z szerokiego spektrum zastosowania klauzuli GAAR, co do podejmowanych przez organy administracji decyzje w ramach ponoszenia ciężarów podatkowych?
2. Czy Ministerstwo Finansów monitoruje stan i zakres decyzji odnoszących się negatywnie co do ponoszenia ciężarów opodatkowania, jakie uznaje za sztuczne i wymijające?
3. Czy w ocenie Ministerstwa Finansów tworzenie nazbyt szerokich ram prawnych oraz nieostrych przepisów prawa podatkowego, ujętych w art. 119a OP, godzi w konstytucyjne uprawnienia jednostki do pewności prawa i zaufania do organów władzy publicznej?
4. Jak Ministerstwo Finansów zamierza zapewnić jednolitość stosowania prawa w zakresie obciążeń podatkowych, jeżeli praktyka organów odbiega od ścisłości i harmonizacji prawnej?
5. Czy zdaniem ministerstwa, stosowanie klauzuli GAAR może być traktowane jako narzędzie zwiększające kontrolę państwa i ograniczające swobodę działalności gospodarczej?