Interpelacja w sprawie znowelizowania ustawy o pomocy społecznej

Szanowna Pani Minister,

właściwość miejscową gminy zobowiązanej do rozpoznania sprawy dotyczącej świadczeń z pomocy społecznej zgodnie z art. 101 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. 2023 poz. 901 t.j. z późn. zm.), ustala się według miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie.

Stosownie zaś do art. 27 ustawy Kodeks cywilny (Dz. U. 2023 poz.1610 t.j. z późn. zm.) miejscem zamieszkania osoby pozostającej pod opieką jest miejsce zamieszkania opiekuna.

Powyższe stanowisko prezentowane jest przez organa administracyjne jak i sądy administracyjne. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że zastosowanie znajduje tu art. 27 K.c., zgodnie z którym miejscem zamieszkania osoby pozostającej pod opieką jest miejsce zamieszkania jej opiekuna. Za przykład posłużyć może m.in. gmina Kłodzko, na terenie której znajduje się Zakład Leczniczo-Opiekuńczy dla Dzieci w Piszkowicach, do którego kierowane są dzieci z całej Polski.

Na wniosek kierownictwa zakładu sąd ustanawia dla małoletnich przebywających w placówce opiekunów prawnych, którzy w większości zamieszkują na terenie gminy Kłodzko. W trakcie pobytu w zakładzie leczniczo-opiekuńczym w wielu przypadkach w związku z brakiem rokowań poprawy stanu zdrowia, na wniosek opiekuna prawnego, sąd wyraża zgodę na umieszczenie podopiecznego w domu pomocy społecznej. W tym momencie wyłącznie z powodu zamieszkania na terenie gminy Kłodzko opiekuna prawnego ustanowionego dla małoletniego przez sąd, w obecnym stanie prawnym, gminą zobowiązaną do umieszczenia w domu pomocy społecznej i ponoszenia odpłatności jest gmina Kłodzko, co stanowi znaczne obciążenie budżetu.

Analizując powyższy przykład gminy Kłodzko, należy stwierdzić, że gmina zobowiązana jest ponosić koszty finansowania pobytu wskazanych osób w domu pomocy społecznej, które w znacznej części przez wiele lat obciążają budżet gminy, a nie były i nie są jej mieszkańcami. Przed umieszczeniem w placówce swoje centrum życiowe prowadziły na terenie innej gminy, a umieszczenie w zakładzie jest miejscem czasowym, mającym na celu zapewnienie opieki i prowadzenie działań zmierzających do poprawy stanu zdrowia podopiecznych.

W przekonaniu władz gminy Kłodzko stosowanie art. 27 K.c. nie powinno mieć tu miejsca, nie tylko dlatego, że ustawa o pomocy społecznej nie zawiera odesłania, ale przede wszystkim dlatego, że stosowanie tego przepisu jest sprzeczne z wykładnią systemową i zasadami pomocy społecznej.

Jedna z powszechnie przyjmowanych reguł wykładni systemowej mówi, że znaczenie interpretowanej normy należy ustalić w ten sposób, by było ono jak najbardziej harmonijne w stosunku do innych norm części systemu prawa, do którego interpretowana norma należy. Zgodnie z zasadą pomocniczości, wsparcie osobie potrzebującej powinna udzielać ta wspólnota lokalna i ta społeczność, do których dana osoba w tym przypadku przynależała przed umieszczeniem w instytucji lub placówce opiekuńczej, w której umieszczona została w konkretnym celu opiekuńczym zmierzającym przede wszystkim do poprawy stanu zdrowia czy poprawy funkcjonowania w środowisku lokalnym, a umieszczenie zostało dokonane instytucjonalnie na podstawie postanowienia sądu.

W tym przypadku właściwa powinna być gmina ostatniego faktycznie dobrowolnego miejsca pobytu takiej osoby przed instytucjonalnym umieszczeniem, czyli gmina, gdzie osoba zamieszkiwała i miała swoje centrum życiowe. Przeniesienie obowiązku udzielania pomocy na gminę właściwą dla opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie jest zabiegiem sztucznym, oderwanym od rzeczywistości i idei samorządności. Zobowiązuje się w ten sposób gminę, która nie jest związana ze świadczeniobiorcą, do ponoszenia kosztów udzielanego wsparcia, a tym samym bezzasadnie zwalnia się z analogicznych obowiązków wspólnotę lokalną, której członkiem jest osoba ubezwłasnowolniona, tak jakby ubezwłasnowolnienie przenosiło potrzeby tej osoby na jej opiekuna.

Jak wskazują władze gminy Kłodzko, wydaje się, że w stanowisku Naczelnego Sądu Administracyjnego pominięto art. 101 ust. 1 u. p. s., z którego bezsprzecznie wynika, że właściwość miejscową ustala się według zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie. Nie powinno budzić wątpliwości, że w tym przepisie chodzi o osobę, która ma interes prawny w wydaniu rozstrzygnięcia, a nie o jej zastępcę procesowego. Kluczowe jest zatem ustalenie miejsca zamieszkania świadczeniobiorcy, a nie jego opiekuna prawnego, który jedynie reprezentuje stronę w postępowaniu. Oznacza to, że na gruncie pomocy społecznej należy przyjąć odmienne ujęcie ustalenia właściwości organu niż wynikałoby to z postanowień art. 27. Praktyka poszła jednak w innym kierunku.

Opiekunowie prawni powoływani przez sądy wyznaczani są spośród pracowników lub osób związanych z zakładami leczniczo-opiekuńczymi lub domami pomocy społecznej, tym samym koszty utrzymania osób, dla których ustanowiono opiekunów prawnych, ponosi gmina, na terenie której zlokalizowane są takie placówki, co zdaniem władz gminy Kłodzko jest niesprawiedliwe i nieuzasadnione.

Władze gminy Kłodzko proponują następujące rozwiązanie:

1. Znowelizowanie art. 101 ustawy o pomocy społecznej w ten sposób, że wyeliminuje się stosowanie art. 27 K.c., np. przez dodanie art. 101 ust. 1a: „W przypadku osoby pozostającej pod opieką właściwą miejscowością jest gmina miejsca zamieszkania tej osoby przed umieszczeniem w placówce zapewniającej opiekę.“

lub

2. Sfinansowanie z budżetu państwa wydatków gmin, na terenie których znajdują się specjalistyczne placówki zapewniające opiekę, przyjmujące osoby z innych gmin.

Pani Minister, czy resort rozważy podjęcie prac nad znowelizowaniem ustawy o pomocy społecznej we wskazanym zakresie?

Z wyrazami szacunku

MONIKA WIELICHOWSKA
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej