Interpelacja w sprawie nasilających się działań kontrolnych Krajowej Administracji Skarbowej wobec mikro-, małych i średnich przedsiębiorców, stosowania tzw. nabyć sprawdzających oraz zarzutów o presję na nakładanie mandatów

Szanowny Panie Ministrze,

mikro-, małe i średnie przedsiębiorstwa stanowią jeden z fundamentów polskiej gospodarki. To one tworzą miejsca pracy, utrzymują lokalne społeczności, płacą podatki, ponoszą rosnące koszty prowadzenia działalności i każdego dnia mierzą się z biurokracją, niestabilnością przepisów oraz coraz większą presją ze strony państwa.

W ostatnich miesiącach przedsiębiorcy coraz częściej zgłaszają wyrazy zaniepokojenia nasileniem działań kontrolnych Krajowej Administracji Skarbowej, zwłaszcza wobec najmniejszych podmiotów gospodarczych. Przedsiębiorcy, przedstawiciele organizacji gospodarczych, eksperci podatkowi, politycy opozycji oraz internauci wskazują, że państwo zamiast wspierać polskich przedsiębiorców, coraz częściej traktuje ich jak potencjalnych przestępców podatkowych.

W debacie publicznej pojawia się zasadnicze pytanie: co spowodowało wzrost liczby działań kontrolnych i weryfikacyjnych wobec małych i średnich firm? Czy wynika on z rzeczywistego wzrostu skali naruszeń prawa podatkowego, czy raczej ze zmiany bieżącej praktyki działania KAS, nowych oczekiwań wobec organów skarbowych, presji na wyniki, potrzeby zwiększenia dochodów budżetowych albo zmiany mierników efektywności pracy urzędów?

Szczególnie bulwersujące są głosy, że działania organów skarbowych koncentrują się nie na wielkich oszustwach podatkowych, karuzelach VAT, agresywnej optymalizacji podatkowej i zorganizowanej przestępczości gospodarczej, lecz na drobnych uchybieniach formalnych, pojedynczych błędach, pomyłkach pracowników, opóźnionym wydaniu paragonu czy niejednoznacznych sytuacjach wynikających z realiów codziennego prowadzenia działalności. W przestrzeni publicznej coraz częściej pojawia się zarzut, że obecny rząd zamiast realizować zapowiedzi deregulacji i ułatwień dla przedsiębiorców, w praktyce dopuszcza do „przykręcania śruby“ najmniejszym firmom.

Należy przy tym podkreślić, że mikro- i mali przedsiębiorcy nie dysponują rozbudowanymi działami prawnymi, podatkowymi i finansowymi, jakimi posługują się duże podmioty gospodarcze, grupy kapitałowe czy międzynarodowe korporacje. Drobny przedsiębiorca często samodzielnie prowadzi działalność, zatrudnia kilka osób, odpowiada za sprzedaż, rozliczenia, kadry, podatki i bieżące funkcjonowanie firmy. Tym bardziej działania państwa wobec takich podmiotów powinny być proporcjonalne, edukacyjne i ukierunkowane na realne nadużycia, a nie na mechaniczne karanie za każdy błąd.

Wielu przedsiębiorców odbiera obecną praktykę działania fiskusa jako przejaw braku proporcjonalności państwa. Trudno zaakceptować sytuację, w której przedsiębiorca zmagający się z kosztami energii, pracy, czynszu, składek, podatków i obowiązków administracyjnych musi dodatkowo funkcjonować w atmosferze strachu przed urzędnikiem działającym incognito. Państwo powinno ścigać oszustów, a nie budować wśród uczciwych przedsiębiorców przekonanie, że każdy, nawet najmniejszy błąd, może zostać potraktowany jak działanie wymierzone w interes Skarbu Państwa i skutkować wysoką karą finansową.

W opinii opozycji oraz wielu przedsiębiorców obecna praktyka działania fiskusa zaczyna przypominać system nastawiony na wynik statystyczny, liczbę kontroli, liczbę mandatów i kwoty ustaleń, a nie na partnerską relację między państwem a podatnikiem. Szczególne wątpliwości budzi stosowanie tzw. nabyć sprawdzających, które w odbiorze wielu obywateli przypominają prowokacje wobec małych firm, choć przedstawiciele KAS stanowczo temu zaprzeczają.

Szczególnie niepokojące są publiczne wypowiedzi przedstawicieli środowiska pracowników Krajowej Administracji Skarbowej. Agata Jagodzińska, przewodnicząca Związkowej Alternatywy w KAS, alarmowała w mediach, że urzędnicy mogą znajdować się pod presją nakładania mandatów w ramach tzw. nabyć sprawdzających, a ich praca ma być rozliczana nie tylko przez pryzmat liczby przeprowadzonych czynności, lecz także przez liczbę kontroli zakończonych karą. Związkowcy i media wskazują, że urzędnicy mogli znaleźć się pod presją nakazującą im karanie mandatami także w sprawach drobnych, incydentalnych lub budzących wątpliwości.

Jeżeli te sygnały są prawdziwe, oznaczałoby to niezwykle niebezpieczne wypaczenie sensu działania administracji skarbowej. Państwo nie może tworzyć systemu, w którym urzędnik, zamiast obiektywnie ocenić konkretną sytuację, czuje presję, aby „wyrobić“ mandatowy wynik. Szczególnie niepokojące byłyby informacje o formalnych lub nieformalnych oczekiwaniach dotyczących minimalnej liczby mandatów, minimalnych kwot mandatów albo ograniczania stosowania pouczeń.

Tego rodzaju praktyka uderzałaby zarówno w przedsiębiorców, jak i w samych pracowników KAS. Przedsiębiorcy mogliby czuć się traktowani jak źródło dodatkowych wpływów budżetowych, a urzędnicy byliby stawiani w sytuacji konfliktu między własnym sumieniem, zasadą proporcjonalności i zdrowym rozsądkiem a oczekiwaniami przełożonych. W demokratycznym państwie prawa administracja skarbowa powinna służyć egzekwowaniu prawa, zwalczaniu oszustw podatkowych i wspieraniu uczciwych podatników, a nie realizowaniu statystyk mandatowych.

Nie sposób pominąć również głośnych przypadków medialnych, w których mikroprzedsiębiorcy byli karani za incydentalne sytuacje o niewielkiej wartości ekonomicznej. Takie sprawy wywołują zrozumiałe oburzenie społeczne, ponieważ tworzą wrażenie, że państwo jest silne wobec małych, a bezradne wobec wielkich i zorganizowanych mechanizmów unikania opodatkowania.

Rząd deklaruje deregulację, uproszczenie przepisów i poprawę relacji administracji z przedsiębiorcami. Jednocześnie praktyka kontroli skarbowych, czynności sprawdzających i nabyć sprawdzających budzi coraz większy sprzeciw społeczny. Przedsiębiorcy zadają sobie pytanie, czy mamy do czynienia z rzeczywistą zmianą filozofii działania państwa, czy jedynie z propagandową narracją o „przyjaznej administracji“, podczas gdy w terenie przedsiębiorcy nadal spotykają się z formalizmem, presją i sankcjami.

Niepokój budzi również fakt, że w debacie publicznej coraz częściej pojawia się przekonanie, iż rząd szuka dodatkowych wpływów budżetowych kosztem najmniejszych firm, zamiast tworzyć im warunki do rozwoju. Przedsiębiorcy pytają, czy polityka fiskalna państwa ma dziś służyć wspieraniu uczciwej działalności gospodarczej, czy raczej łataniu dziur w budżecie poprzez mandaty, sankcje i nadmiernie restrykcyjną interpretację przepisów.

Uznając powyższe wątpliwości przedsiębiorców, pracowników KAS oraz opinii publicznej, zwracam się do Pana Ministra z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Ile kontroli podatkowych, kontroli celno-skarbowych, czynności sprawdzających oraz nabyć sprawdzających przeprowadziła Krajowa Administracja Skarbowa od 1 stycznia 2025 r. do dnia udzielenia odpowiedzi na niniejszą interpelację? Proszę o przedstawienie tych danych z podziałem na województwa, branże oraz wielkość kontrolowanych podmiotów, tj. mikro-, małe, średnie i duże przedsiębiorstwa.

2. Co, w ocenie Pana Ministra, spowodowało wzrost liczby działań kontrolnych i weryfikacyjnych KAS wobec przedsiębiorców, w szczególności wobec mikro-, małych i średnich firm? Czy wzrost ten wynika z rzeczywistego zwiększenia skali naruszeń prawa podatkowego, z nowych wytycznych kierownictwa KAS, ze zmiany mierników efektywności pracy organów skarbowych, z potrzeb budżetowych państwa, czy z innych przyczyn?

3. Jaki procent kontroli podatkowych, kontroli celno-skarbowych, czynności sprawdzających i nabyć sprawdzających od 1 stycznia 2025 r. do dnia udzielenia odpowiedzi dotyczył mikro- i małych przedsiębiorców, jaki średnich przedsiębiorców, a jaki dużych podmiotów gospodarczych? Czy Pan Minister uważa, że obecne proporcje działań kontrolnych odpowiadają realnej skali ryzyk podatkowych w poszczególnych grupach podmiotów?

4. Czy Pan Minister posiada analizy porównujące skalę działań KAS wobec mikro-, małych i średnich przedsiębiorców ze skalą działań wobec dużych podmiotów gospodarczych, grup kapitałowych, międzynarodowych korporacji oraz podmiotów korzystających z agresywnej optymalizacji podatkowej? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie, ile kontroli, jakie ustalenia i jakie kwoty sankcji dotyczyły każdej z tych grup.

5. Ile mandatów karnych, kar administracyjnych, sankcji podatkowych oraz dodatkowych zobowiązań podatkowych nałożono od 1 stycznia 2025 r. na mikro-, małych i średnich przedsiębiorców w wyniku działań KAS? Jaka była łączna wartość tych sankcji oraz jaka była średnia i mediana wysokości mandatu lub kary?

6. Ile nabyć sprawdzających od 1 stycznia 2025 r. zakończyło się pouczeniem, ile mandatem, ile odmową przyjęcia mandatu, ile skierowaniem dalszych czynności wobec przedsiębiorcy, a ile odstąpieniem od ukarania? Proszę o przedstawienie tych danych z podziałem na województwa, branże oraz wielkość przedsiębiorcy.

7. Czy Pan Minister posiada analizy wskazujące, jaki odsetek naruszeń wykrywanych w ramach nabyć sprawdzających dotyczy drobnych, incydentalnych uchybień, a jaki rzeczywistych, powtarzalnych lub celowych naruszeń prawa podatkowego? Czy resort pod kierownictwem Pana Ministra bada, czy narzędzie nabycia sprawdzającego jest stosowane proporcjonalnie do skali naruszeń?

8. Czy KAS posiada wewnętrzne wytyczne nakazujące uwzględnianie proporcjonalności reakcji organu, skali naruszenia, wartości transakcji, okoliczności zdarzenia, dotychczasowej historii danego przedsiębiorcy oraz jego wielkości organizacyjnej? Czy w ocenie Pana Ministra mandat za pojedynczą, drobną transakcję bez paragonu powinien być standardową reakcją państwa, czy też w pierwszej kolejności powinno być stosowane pouczenie?

9. Czy Pan Minister może jednoznacznie zaprzeczyć, że pracownicy lub funkcjonariusze KAS otrzymywali formalne albo nieformalne polecenia, sugestie, wytyczne, oczekiwania lub komunikaty dotyczące zwiększenia liczby mandatów nakładanych podczas tzw. nabyć sprawdzających? Czy do Pana Ministra, szefa KAS lub kierownictwa izb administracji skarbowej docierały sygnały od pracowników, związków zawodowych lub organizacji pracowniczych, że urzędnicy znajdują się pod presją nakładania mandatów?

10. Czy prawdą jest, że w KAS zmieniono lub stosowano mierniki efektywności pracy w taki sposób, że istotne znaczenie zaczęła mieć liczba nabyć sprawdzających zakończonych mandatem, odmową przyjęcia mandatu lub skierowaniem sprawy do ukarania, a nie sama jakość czynności, ich zasadność, efekt prewencyjny albo skupienie na najpoważniejszych ryzykach podatkowych?

11. Czy w KAS funkcjonowały lub funkcjonują jakiekolwiek formalne albo nieformalne oczekiwania dotyczące minimalnej liczby mandatów, minimalnej wartości mandatów, pożądanych kwot mandatów albo liczby nabyć sprawdzających zakończonych karą? Czy pracownicy i funkcjonariusze KAS są obecnie rozliczani, oceniani, premiowani lub dyscyplinowani w związku z liczbą kontroli, nabyć sprawdzających, mandatów, ujawnionych naruszeń albo wysokością nałożonych kar?

12. Czy Pan Minister odniesie się do publicznych wypowiedzi Agaty Jagodzińskiej, przewodniczącej Związkowej Alternatywy w KAS, wskazujących, że urzędnicy mogą być rozliczani z liczby kontroli zakończonych karą oraz że obecne mierniki mogą tworzyć presję na nakładanie mandatów? Czy Pan Minister uważa za dopuszczalne, aby jakikolwiek miernik efektywności pracy KAS premiował nakładanie mandatów zamiast obiektywnego, proporcjonalnego i zgodnego z prawem rozstrzygnięcia konkretnej sprawy?

13. Czy Pan Minister zamierza przeprowadzić kontrolę wewnętrzną w KAS w celu ustalenia, czy w jednostkach terenowych nie dochodziło do formalnego lub nieformalnego nakłaniania urzędników do kończenia nabyć sprawdzających mandatem? Czy Pan Minister przedstawi posłom pełne wytyczne, instrukcje, pisma, komunikaty, mierniki, plany pracy oraz dokumenty wewnętrzne dotyczące prowadzenia nabyć sprawdzających od 1 stycznia 2025 r. do dnia udzielenia odpowiedzi?

14. Czy Pan Minister prowadzi analizy dotyczące wpływu kontroli skarbowych, czynności sprawdzających i nabyć sprawdzających na płynność finansową, poczucie bezpieczeństwa prawnego oraz gotowość przedsiębiorców do dalszego inwestowania? Ile skarg na działania KAS, w tym na nabycia sprawdzające, wpłynęło do Pana Ministra, szefa KAS, izb administracji skarbowej oraz urzędów skarbowych od 1 stycznia 2025 r., ile z tych skarg uznano za zasadne lub częściowo zasadne oraz czego najczęściej dotyczyły?

15. Czy Pan Minister zamierza przedstawić kompleksowy pakiet ochrony mikro-, małych i średnich przedsiębiorców przed nadmiernym formalizmem organów skarbowych, obejmujący w szczególności zasadę pierwszeństwa pouczenia, większą przejrzystość działań KAS, ograniczenie represyjnego stosowania nabyć sprawdzających, kontrolę mierników efektywności oraz zagwarantowanie, że organy skarbowe będą koncentrować się przede wszystkim na dużych i systemowych ryzykach podatkowych, a nie na drobnych uchybieniach najmniejszych przedsiębiorców?

Wnoszę o udzielenie szczegółowej odpowiedzi na każde z powyższych pytań, wraz z przedstawieniem danych liczbowych, dokumentów, wytycznych, analiz oraz ewentualnych planowanych zmian legislacyjnych i organizacyjnych.