Interpelacja w sprawie wzmocnienia ochrony prawnej przetwórców branży mięsnej oraz uszczelnienia przepisów dotyczących przeciwdziałania nieuczciwemu wykorzystywaniu przewagi kontraktowej przez sieci dyskontowe

Szanowny Panie Ministrze,

sektor przetwórstwa mięsnego stanowi jeden ze strategicznych filarów polskiego przemysłu rolno-spożywczego oraz bezpieczeństwa żywnościowego kraju. Niestety, od wielu lat obserwujemy niepokojące zjawisko postępującej oligopolizacji rynku detalicznego, w którym dominującą pozycję zdobywają wielkopowierzchniowe sieci dyskontowe. Zjawisko to prowadzi do powstania rażącej asymetrii w relacjach między dystrybutorami a krajowymi producentami i przetwórcami wyrobów mięsnych.

Z analiz branżowych oraz zgłoszeń środowisk przetwórczych wynika, że wielkie sieci handlowe stosują systemowe mechanizmy nacisku ekonomicznego. Do najbardziej rażących oraz destrukcyjnych praktyk rynkowych należy wymuszanie nierealistycznie niskich cen dostaw (tzw. dyktat cenowy), nieodpowiadających rzeczywistym kosztom produkcji, surowców oraz energii, przy jednoczesnym przerzucaniu na dostawców pełnego ryzyka rynkowego.

Znany jest również mechanizm tzw. opłat nieumownych oraz opłat za usługi dodatkowe (np. marketingowe, logistyczne, ekspozycyjne), które stanowią ukrytą formę rabatów i zmniejszają marżę producenta często poniżej progu opłacalności.

Równocześnie problemem są niesymetryczne warunki umowne, w tym wydłużone terminy płatności, jednostronne zmiany terminów i wolumenów dostaw oraz nakładanie niewspółmiernie wysokich kar umownych za minimalne odchylenia logistyczne przy jednoczesnym braku odpowiedzialności sieci za nieterminowe regulowanie zobowiązań.

Nadto, negatywnym zjawiskiem jest uzależnienie ciągłości współpracy od wyłączności dystrybucyjnej lub dostarczania produktów pod marką własną dyskontu (private label), co w długim okresie marginalizuje pozycję przetwórcy i pozbawia go budowanej przez lata wartości własnej marki. Dostawcy i producenci dynamicznie rozwijają przedsiębiorstwa, zachęceni rosnącym wzrostem liczby zawieranych kontraktów, jednocześnie je zadłużając. Gdy dostawca straci alternatywne kanały sprzedaży, sieć jednostronnie zaostrza warunki kontraktu, generuje sztuczne zwroty i opóźnia płatności. Powstałe zatory płatnicze skutkują natychmiastowym wstrzymaniem przez banki linii kredytowych i limitów faktoringowych, co pozbawia zakład płynności finansowej i nieuchronnie doprowadza go do upadłości.

Opisane wyżej nieuczciwe praktyki handlowe prowadzą bezpośrednio do destabilizacji finansowej polskich zakładów mięsnych, upadłości podmiotów o wieloletniej tradycji, likwidacji miejsc pracy oraz osłabienia pozycji polskich rolników i hodowców stanowiących początek łańcucha dostaw.

Dotychczasowe instrumenty prawne, w tym ustawa z dnia 17 listopada 2021 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwemu wykorzystywaniu przewagi kontraktowej w obrocie produktami rolnymi i spożywczymi (Dz. U. 2023 poz. 1773), mimo działań podejmowanych przez prezesa UOKiK, okazują się niewystarczające jako straszak i narządzenie realnej ochrony. Kara finansowa nakładana po kilku latach od wystąpienia naruszenia nie przywraca płynności finansowej upadłym w międzyczasie podmiotom.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

1. Czy ministerstwo prowadzi prace analityczne lub legislacyjne mające na celu uszczelnienie przepisów o przeciwdziałaniu nieuczciwemu wykorzystywaniu przewagi kontraktowej, w szczególności w zakresie wprowadzenia ustawowego zakazu stosowania wybranych rabatów retrospektywnych oraz opłat za usługi marketingowe i logistyczne narzucanych dostawcom produktów mięsnych?
2. Czy resort rozważa wprowadzenie prewencyjnych instrumentów nadzoru rynkowego, takich jak obowiązkowe rejestry wzorców umów stosowanych przez sieci dyskontowe wobec dostawców produktów rolno-spożywczych, w celu eliminacji klauzul abuzywnych przed ich wejściem w życie?
3. Jakie działania są podejmowane we współpracy z organami ochrony konkurencji, aby skrócić czas trwania postępowań w sprawach nieuczciwych praktyk rynkowych i urealnić mechanizm natychmiastowego wstrzymywania egzekwowania rażąco niesymetrycznych kar umownych przez dyskonty?
4. Czy wprowadzenie do polskiego porządku prawnego pojęcia ceny rażąco niskiej lub ceny poniżej kosztów wytworzenia na poziomie relacji B2B w handlu wielkopowierzchniowym zapobiegłoby wymuszaniu na dostawcach sprzedaży wyrobów ze stratą?
5. W jaki sposób ministerstwo zamierza wzmocnić pozycję negocjacyjną polskich przetwórców mięsa, aby zapobiegać ich całkowitej zależności ekonomicznej od dominujących na rynku detalicznym zagranicznych sieci handlowych?
6. Czy resort planuje wprowadzenie przepisów chroniących producentów przed celowym doprowadzaniem do utraty linii kredytowych, a w konsekwencji utraty płynności finansowej, w wyniku jednostronnej zmiany warunków umów i opóźnień w płatnościach ze strony dominujących dystrybutorów?

Z poważaniem

Witold Zembaczyński

Poseł na Sejm RP