Interpelacja w sprawie ujednolicenia i reformy systemu wywłaszczeń pod inwestycje celu publicznego w oparciu o najlepsze standardy europejskie (infrastruktura drogowa, kolejowa oraz regionalne korytarze transportowe)

Szanowny Panie Premierze,

rozwój infrastruktury komunikacyjnej jest fundamentem rozwoju gospodarczego kraju, jednak realizacja inwestycji celu publicznego nie może odbywać się z pokrzywdzeniem obywateli. Analiza równoległych systemów wywłaszczeniowych (tzw. specustawa drogowa ZRID oraz specustawa o CPK) ukazuje głębokie niespójności. Należy podkreślić, że wywłaszczenia dotyczą dziś nie tylko dróg i kolei, ale również ciągów pieszo-rowerowych stanowiących kluczową infrastrukturę transportową i komunikacyjną w regionach (np. korytarze cykliczne w ramach ZIT, dojazdy do węzłów przesiadkowych), które wspierają zrównoważony transport.

Zastosowanie przepisów wywłaszczeniowych jest w tych przypadkach w pełni uzasadnione nadrzędnym interesem publicznym, jednak polskie prawodawstwo wciąż odstaje od standardów zachodnioeuropejskich, gdzie wywłaszczenie traktuje się jako ostateczność, a państwo bierze pełną odpowiedzialność za odtworzenie warunków życia obywatela. Brak jednolitych mechanizmów negocjacyjnych oraz zaniżone wyceny rodzą uzasadniony opór społeczny.

W związku z powyższym, postuluję pilne wprowadzenie jednolitego systemu wykupu ziemi i nieruchomości dla wszystkich procedur wywłaszczeniowych, opierającego się na następujących filarach, sprawdzonych już w innych państwach demokratycznych:

1. Wycena odtworzeniowa oraz mechanizm ochrony funkcji mieszkaniowej BGK

Podstawą powinna być wycena pozwalająca na odtworzenie analogicznego standardu życia bez potrąceń za wiek i zużycie techniczne budynku. Jest to standard znany m.in. z niemieckiego prawa wywłaszczeniowego (Entschädigungsrecht), gdzie odszkodowanie musi gwarantować pełne przywrócenie funkcji użytkowej utraconego majątku. Ponadto konieczne jest wdrożenie zintegrowanego mechanizmu chroniącego przed bezdomnością: jeżeli kwota odszkodowania za jedyny dom mieszkalny nie pozwala danej rodzinie na zakup lub budowę lokalu o minimalnym standardzie socjalno-bytowym (np. domu o powierzchni do 100–120 m²) albo jeśli proces inwestycyjny przedłuża się, państwo – za pośrednictwem Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK) – powinno udzielać preferencyjnego, celowego kredytu z oprocentowaniem 0% z 25-letnim okresem spłaty. Kluczowym elementem tego mechanizmu powinno być to, że kredyt ten byłby wymagalny jedynie w 50% – połowa zobowiązania ulegałaby umorzeniu, stanowiąc formę zasiłku odtworzeniowego dla najsłabszych.

2. Oparcie wyceny ziemi na pełnej „zasadzie korzyści”

Przejmowane grunty rolnicze i nieużytki muszą być wyceniane z uwzględnieniem celu publicznego, na jaki zostają przeznaczone (np. jako grunty inwestycyjne pod szosę, tory czy regionalny korytarz transportowy), pomnożone przez ustawowy wskaźnik waloryzacyjny. Zakończy to krzywdzącą praktykę wyceniania strategicznych terenów inwestycyjnych jak ziemi rolnej najniższej klasy.

3. Tryb przed-ZRID i kaskadowy system premiowy

Wydanie decyzji władczej powinno być ostatecznością. Postuluję wprowadzenie dobrowolnego etapu wykupu z kaskadowym systemem bonusów uzależnionym od tempa przekazania nieruchomości, na wzór m.in. brytyjskiego systemu Compulsory Purchase Order (tzw. occupier loss payment). Zredukuje to drastycznie liczbę kosztownych procesów sądowych i opóźnień:

· +10% premii bazowej do wartości nieruchomości za dobrowolne podpisanie ugody, ze standardowym, bezpiecznym terminem 120 dni na wyprowadzkę;

· +15% premii całkowitej, jeżeli strony zdecydują się skrócić czas na wydanie nieruchomości do 90 dni;

· +20% premii całkowitej, w przypadku gotowości do opuszczenia terenu w ciągu 60 dni;

· +25% premii maksymalnej dla tych, którzy zdołają wydać nieruchomość najszybciej, tj. w ciągu 30 dni.

4. Gwarancja natychmiastowej wypłaty środków.

Wypłata kwoty podstawowej (lub zaliczki pokrywającej główną część wartości) musi nastąpić maksymalnie w ciągu 14 dni od podpisania ugody, z ostatecznym rozliczeniem do 30 dni. Środki te w pierwszej kolejności muszą spłacać zobowiązania hipoteczne, a pozostała część trafiać natychmiast do rąk gospodarzy, umożliwiając im szybki start procesu inwestycyjnego w nowym miejscu.

Mając na uwadze powyższe argumenty i sprawdzone rozwiązania międzynarodowe, uprzejmie proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy ministerstwa planują ujednolicenie systemów odszkodowawczych w ramach wspólnej procedury dla inwestycji drogowych, CPK, kolejowych oraz kluczowej infrastruktury transportowej (w tym komunikacyjnych ciągów pieszo-rowerowych)?

2. Czy strona rządowa rozważy wdrożenie mechanizmu ochrony funkcji mieszkaniowej, opartego na preferencyjnym kredycie z BGK (0% na 25 lat, z możliwością umorzenia 50% kwoty), który zagwarantuje rodzinom środki na odtworzenie minimalnych warunków bytowych?

3. Jaka jest ocena możliwości wdrożenia modelu negocjacyjnego (trybu przed-ZRID) z kaskadowymi premiami powiązanymi z terminem wydania nieruchomości (od 10% przy 120 dniach do 25% przy 30 dniach) i skróconym do 14 dni terminem wypłat świadczeń podstawowych?