Interpelacja w sprawie podstaw prawnych i zakresu badań profilaktycznych zawodowych kuratorów sądowych korzystających z pojazdów prywatnych do celów służbowych

Szanowny Panie Ministrze,

przedstawiciele środowiska kuratorów sądowych zwrócili moją uwagę na powstałe w praktyce wątpliwości dotyczące zasad kierowania zawodowych kuratorów sądowych, korzystających z samochodów prywatnych przy wykonywaniu obowiązków terenowych, na badania związane z kierowaniem pojazdami.

Wątpliwości dotyczą w szczególności rozgraniczenia między profilaktyczną opieką zdrowotną nad pracownikami wynikającą z ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, dalej jako K.p., a szczególnymi wymaganiami dotyczącymi kierowców wykonujących przewóz drogowy, wynikającymi z ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym, dalej jako u.t.d. Istotne znaczenie ma również sposób interpretowania w tym kontekście art. 14 ust. 5a ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych, dalej jako u.k.s. Zgodnie z art. 14 ust. 5a u.k.s., w przypadkach wymagających używania pojazdu prywatnego do celów służbowych, w szczególności w razie trudności w przemieszczaniu się z wykorzystaniem środków komunikacji publicznej, zawodowemu kuratorowi sądowemu przyznaje się ryczałt na pokrycie zwiększonych kosztów dojazdów służbowych.

Regulacja ta odnosi się zatem do używania pojazdu prywatnego jako środka umożliwiającego realizację obowiązków służbowych. Nie określa natomiast zasad wykonywania pracy na stanowisku kierowcy ani odrębnych wymagań zdrowotnych związanych z prowadzeniem pojazdu.
Jednocześnie zawodowy kurator sądowy, jako pracownik, podlega profilaktycznej opiece zdrowotnej na zasadach określonych w art. 229 K.p. Rzeczywiste warunki wykonywania pracy, w tym okoliczność korzystania z samochodu przy realizacji obowiązków służbowych, mogą mieć znaczenie dla treści skierowania na badania oraz dla ustalenia przez lekarza medycyny pracy zakresu niezbędnych badań i konsultacji.

Odrębną regulację zawiera jednak u.t.d. Zgodnie z art. 39j ust. 1 u.t.d. badaniom lekarskim określonym w tym przepisie podlega „kierowca wykonujący przewóz drogowy“, a celem tych badań jest stwierdzenie istnienia lub braku przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy na stanowisku kierowcy. Analogicznie art. 39k ust. 1 u.t.d. przewiduje wobec kierowcy wykonującego przewóz drogowy badania psychologiczne.
Powstaje zatem wątpliwość, jakie kryteria prawne powinny decydować o zakwalifikowaniu pracownika do każdego z tych reżimów oraz jakie konsekwencje dla badań profilaktycznych powinien wywoływać sam fakt posługiwania się samochodem przy wykonywaniu zasadniczo innych obowiązków zawodowych.
W przypadku zawodowych kuratorów sądowych problem ma szczególne znaczenie z uwagi na terenowy charakter znacznej części ich pracy. Samochód służy przede wszystkim dotarciu do miejsca wykonywania wywiadu środowiskowego, dozoru, nadzoru lub innej czynności wynikającej z ustawowych zadań kuratora.

W przedstawionych ministerstwu opiniach prawnych wskazywano, że fakt korzystania z pojazdu powinien być przedstawiany lekarzowi medycyny pracy zgodnie z rzeczywistymi warunkami wykonywania pracy, a lekarz może – stosownie do swojej wiedzy i indywidualnej oceny – określić potrzebę wykonania dodatkowych badań. Jednocześnie podnoszono wątpliwość co do istnienia podstawy prawnej do automatycznego utożsamiania korzystania z samochodu przy wykonywaniu pracy terenowej z wykonywaniem pracy na stanowisku kierowcy.
Wątpliwości te wymagają rozważenia również w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 20 września 2023 r., sygn. III PSKP 46/22, Sąd Najwyższy odniósł się do relacji między badaniami lekarskimi i psychologicznymi kierowców wykonywanymi na podstawie przepisów u.t.d., a badaniami profilaktycznymi wynikającymi z przepisów prawa pracy. W uzasadnieniu orzeczenia rozróżniono sytuację kierowców objętych szczególną regulacją transportową od pracowników zatrudnionych na innych stanowiskach, którzy kierują samochodem w ramach wykonywania obowiązków zawodowych.
Pomocnicze znaczenie może mieć również wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. III PSKP 4/21. Orzeczenie to nie dotyczyło badań profilaktycznych, lecz czasu pracy pracownika mobilnego. Sąd Najwyższy wskazał jednak na potrzebę uwzględnienia charakteru pracy wymagającej przemieszczania się oraz na brak zasadniczego znaczenia rodzaju środka transportu dla oceny przejazdu jako elementu wykonywania pracy.

Na tle powyższych regulacji i orzecznictwa wymaga zatem wyjaśnienia, gdzie przebiega granica między uwzględnieniem prowadzenia pojazdu jako jednego z faktycznych elementów warunków pracy, podlegającego ocenie lekarza medycyny pracy, a zastosowaniem szczególnego reżimu prawnego odnoszącego się do wykonywania pracy na stanowisku kierowcy.
Istotne jest również ustalenie znaczenia przypisywanego stanowisku Państwowej Inspekcji Pracy z dnia 8 listopada 2012 r., znak GNP-433-023-159-1/12, które jest powoływane w dyskusji dotyczącej badań osób korzystających z samochodów przy wykonywaniu obowiązków służbowych. Powstaje pytanie zarówno o charakter prawny tego stanowiska, jak i zakres, w jakim może ono wpływać na obowiązki pracownika i pracodawcy. Wątpliwości nabierają dodatkowego znaczenia wobec stanowiska Departamentu Wykonania Orzeczeń i Probacji wyrażonego w sprawie DWOiP-IV.5050.22.2026. W odpowiedzi z dnia 28 sierpnia 2026 r. departament podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko, jednocześnie wskazując, że ma ono charakter opinii departamentu i nie może być uznane za wiążące. W sprawie dotyczącej zakresu obowiązków pracowniczych, profilaktycznej ochrony zdrowia oraz możliwości występowania odmiennej praktyki w poszczególnych sądach zasadne jest zatem wyjaśnienie stanowiska ministra sprawiedliwości oraz podstaw prawnych przyjmowanej wykładni.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

1. Jakie przepisy i kryteria prawne decydują o zakresie badań profilaktycznych zawodowego kuratora sądowego, który przy wykonywaniu czynności terenowych prowadzi prywatny samochód? W szczególności proszę o wskazanie, jakie znaczenie dla zakresu badań ma częstotliwość korzystania z pojazdu oraz charakter wykonywanych czynności służbowych.
2. Jakie przesłanki muszą zostać spełnione, aby pracownik zatrudniony na stanowisku zawodowego kuratora sądowego mógł zostać objęty reżimem badań określonym w art. 39j lub art. 39k u.t.d.? Czy samo prowadzenie samochodu w celu dotarcia do miejsca wykonywania czynności terenowej jest wystarczające do zastosowania tych przepisów, a jeżeli tak – na jakiej podstawie prawnej?
3. Jak ministerstwo określa wzajemną relację między badaniami profilaktycznymi przeprowadzanymi na podstawie art. 229 K.p., a badaniami lekarskimi i psychologicznymi przewidzianymi w art. 39j i art. 39k u.t.d.? W szczególności proszę o wskazanie kryteriów pozwalających odróżnić pracownika, dla którego prowadzenie samochodu jest jednym z elementów warunków wykonywania innego rodzaju pracy, od osoby wykonującej pracę na stanowisku kierowcy.
4. Jakie znaczenie dla stanowiska ministerstwa ma wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2023 r., sygn. III PSKP 46/22, w szczególności zawarte w jego uzasadnieniu rozróżnienie między szczególnym reżimem badań wynikającym z u.t.d., a badaniami profilaktycznymi pracowników zatrudnionych na innych stanowiskach i kierujących samochodami w ramach obowiązków zawodowych?
5. Jakie skutki prawne dla zakresu badań profilaktycznych zawodowego kuratora sądowego wywołuje zawarcie umowy o używanie pojazdu prywatnego do celów służbowych oraz przyznanie ryczałtu, o którym mowa w art. 14 ust. 5a u.k.s.? Czy ministerstwo wiąże z którymkolwiek z tych zdarzeń zmianę kwalifikacji rodzaju wykonywanej pracy lub dodatkowe obowiązki dotyczące badań? Jeżeli tak, proszę o wskazanie podstawy prawnej.
6. Jaki charakter prawny ministerstwo przypisuje stanowisku Państwowej Inspekcji Pracy z dnia 8 listopada 2012 r., znak GNP-433-023-159-1/12, i w jakim zakresie stanowisko to jest wykorzystywane przy interpretacji obowiązków pracodawcy wynikających z art. 229 K.p.? Czy zdaniem ministerstwa to stanowisko może samoistnie stanowić podstawę nałożenia na pracownika obowiązku poddania się określonemu rodzajowi badań? Jeżeli tak, proszę o wskazanie odpowiedniej podstawy prawnej.
7. Czy ministerstwo ma informacje dotyczące praktyki stosowanej wobec innych osób wykonujących zadania w jednostkach wymiaru sprawiedliwości, w tym sędziów, referendarzy sądowych, asystentów sędziów i urzędników sądowych, które – nie wykonując pracy na stanowisku kierowcy – korzystają z prywatnych lub służbowych samochodów podczas podróży służbowych albo przy wykonywaniu czynności poza stałym miejscem pracy? Jakie kryteria decydują w takich przypadkach o zakresie badań profilaktycznych i czy te kryteria różnią się od stosowanych wobec zawodowych kuratorów sądowych? Jeżeli tak, proszę o wskazanie przyczyn i podstaw prawnych tego zróżnicowania.
8. Czy stanowisko DWOiP wyrażone w sprawie DWOiP-IV.5050.22.2026 zostało poddane analizie lub uzgodnieniu przez Departament Legislacyjny Ministerstwa Sprawiedliwości albo inną komórkę właściwą do obsługi prawnej ministra? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie zasadniczych wniosków tej analizy. Jeżeli nie, czy wobec przedstawionych opinii prawnych, powołanego orzecznictwa Sądu Najwyższego i możliwych rozbieżności w praktyce minister widzi potrzebę przeprowadzenia takiej analizy?
9. Czy ministerstwo dysponuje informacjami o praktyce stosowanej przez poszczególne sądy w zakresie kierowania zawodowych kuratorów sądowych korzystających z prywatnych pojazdów na dodatkowe badania? Jeżeli występują w tym zakresie różnice, jakie działania – w granicach kompetencji ministra sprawiedliwości – są rozważane w celu zapewnienia jednolitego stosowania prawa?
10. Czy odpowiedź na niniejszą interpelację będzie wyrażała stanowisko ministra sprawiedliwości w zakresie przedstawionych zagadnień, czy stanowisko właściwej komórki organizacyjnej ministerstwa?

Przedmiotem powyższych pytań nie jest kwestionowanie obowiązku zapewnienia zawodowym kuratorom sądowym właściwej profilaktycznej opieki zdrowotnej ani kompetencji lekarza medycyny pracy do ustalania zakresu badań w konkretnym przypadku. Wątpliwość dotyczy natomiast podstaw prawnych, kryteriów i granic stosowania wobec kuratorów szczególnych wymagań związanych z kierowaniem pojazdami oraz potrzeby zapewnienia jednolitej praktyki w jednostkach wymiaru sprawiedliwości.