Interpelacja w sprawie planowanych zmian przepisów dotyczących przeciwdziałania nielegalnemu gospodarowaniu odpadami oraz finansowania usuwania nielegalnie nagromadzonych odpadów

Szanowna Pani Minister,

na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora oraz art. 115 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej zwracam się z interpelacją dotyczącą funkcjonowania przepisów regulujących przeciwdziałanie nielegalnemu gospodarowaniu odpadami, w szczególności w zakresie zapobiegania powstawaniu miejsc nielegalnego magazynowania odpadów, skuteczności zabezpieczenia roszczeń oraz finansowania ich usuwania.

Problem ten był jednym z tematów zakończonego 16 września 2026 r. w Płocku posiedzenia Konwentu Marszałków Województw RP. Przedstawiciele samorządów województw wskazali, że przypadki nielegalnego gospodarowania odpadami występują na terenie całego kraju, a ich skutkiem są nie tylko zagrożenia dla środowiska oraz zdrowia i bezpieczeństwa mieszkańców, lecz także znaczne obciążenia finansowe organów administracji publicznej. Konwent opowiedział się za podjęciem działań legislacyjnych i organizacyjnych oraz za przeprowadzeniem kompleksowej analizy rozwiązań prawnych wprowadzonych w 2018 r. do ustawy o odpadach.

Skala problemu nielegalnego pozbywania się odpadów pozostaje znacząca. Według danych GUS przywołanych podczas konwentu w 2024 r. zlikwidowano w Polsce ponad 12,7 tys. dzikich wysypisk, z których usunięto blisko 40 tys. ton odpadów komunalnych. Jednocześnie pomiędzy 2023 a 2024 r. liczba pożarów w miejscach nielegalnego składowania odpadów wzrosła o 34%. Należy przy tym zaznaczyć, że dane dotyczące dzikich wysypisk nie odzwierciedlają w pełni skali problemu nielegalnego magazynowania lub składowania odpadów, w tym przypadków związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Podstawowym aktem prawnym regulującym gospodarowanie odpadami jest ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Zgodnie z art. 26 ustawy posiadacz odpadów jest obowiązany do ich niezwłocznego usunięcia z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania. W przypadku niewykonania tego obowiązku właściwy organ, na zasadach określonych w tym przepisie, nakazuje ich usunięcie w drodze decyzji. Szczególny tryb przewiduje art. 26a ustawy. Ma on zastosowanie w przypadku, gdy ze względu na zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi lub środowiska konieczne jest niezwłoczne usunięcie odpadów. W takiej sytuacji właściwy organ podejmuje działania polegające na usunięciu odpadów i gospodarowaniu nimi.

Jednym z instrumentów służących zabezpieczeniu środków na pokrycie kosztów związanych z niewykonaniem określonych obowiązków przez posiadacza odpadów jest zabezpieczenie roszczeń przewidziane w art. 48a ustawy. Obowiązek jego ustanowienia dotyczy posiadaczy odpadów obowiązanych do uzyskania zezwolenia na zbieranie lub przetwarzanie odpadów, z wyjątkiem zarządzających składowiskiem odpadów. Zabezpieczenie to powinno umożliwiać pokrycie kosztów wykonania zastępczego obowiązków wskazanych w tym przepisie, w tym decyzji nakazującej usunięcie odpadów, o której mowa w art. 26 ust. 2.

Istotnym uzupełnieniem tych rozwiązań było wprowadzenie możliwości finansowania z budżetu państwa działań związanych z niezwłocznym usuwaniem odpadów stwarzających zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi lub środowiska. Ustawą z dnia 21 listopada 2024 r. o zmianie ustawy o odpadach oraz ustawy o zmianie ustawy o odpadach oraz niektórych innych ustaw dodano do ustawy o odpadach art. 226b. Zgodnie z tym przepisem do dnia 31 grudnia 2027 r. właściwy organ, o którym mowa w art. 26a ust. 2, może otrzymać środki z budżetu państwa na wykonanie działań, o których mowa w art. 26a ust. 1. W przypadku gdy właściwym organem jest organ jednostki samorządu terytorialnego, dofinansowanie może przekroczyć 80% kosztów tych działań, nie może jednak być wyższe niż 99% ich kosztów. Ustawa nowelizująca określiła jednocześnie maksymalny limit wydatków z budżetu państwa związanych z tym rozwiązaniem na poziomie 300 mln zł w każdym z lat 2025-2027. Według informacji rządowych na 2026 r. z rezerwy celowej budżetu państwa przeznaczono 200 mln zł, natomiast spośród 40 wytypowanych lokalizacji dostępne środki wystarczyły na finansowanie ośmiu. Równolegle realizowany jest program NFOŚiGW dotyczący usuwania nielegalnie nagromadzonych odpadów.

Doświadczenia przedstawione podczas konwentu stanowią istotny głos w dyskusji nad dalszym funkcjonowaniem rozwiązań dotyczących nielegalnego gospodarowania odpadami. W tym kontekście szczególne znaczenie mają kwestie finansowania usuwania nielegalnie nagromadzonych odpadów, zapobiegania takim przypadkom oraz możliwości skutecznego dochodzenia poniesionych kosztów od podmiotów odpowiedzialnych.

Mając powyższe na uwadze, zwracam się z uprzejmą prośbą o przedstawienie stanowiska ministerstwa w odniesieniu do następujących kwestii:

1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska prowadzi lub przewiduje analizę funkcjonowania przepisów ustawy o odpadach dotyczących przeciwdziałania nielegalnemu magazynowaniu odpadów i ich usuwania, w szczególności rozwiązań wprowadzonych w 2018 r., oraz czy w ramach tych prac rozważane są rozwiązania służące wcześniejszemu identyfikowaniu nieprawidłowości i skuteczniejszemu zapobieganiu powstawaniu nielegalnych miejsc magazynowania odpadów?
2. Czy w ramach ewentualnych zmian legislacyjnych ministerstwo rozważa wzmocnienie mechanizmów zabezpieczających pokrycie kosztów usunięcia i zagospodarowania nielegalnie nagromadzonych odpadów, w tym rozwiązań dotyczących zabezpieczenia roszczeń oraz możliwości skutecznego dochodzenia poniesionych kosztów od podmiotów odpowiedzialnych za nielegalne gospodarowanie odpadami?
3. Czy ministerstwo analizuje rozwiązania dotyczące finansowania po 2027 r. działań podejmowanych przez właściwe organy w związku z koniecznością usuwania nielegalnie nagromadzonych odpadów oraz czy przy wypracowywaniu przyszłych rozwiązań przewidywana jest współpraca z samorządami województw, z wykorzystaniem ich doświadczeń z prowadzonych postępowań administracyjnych i egzekucyjnych?