Interpelacja w sprawie podjęcia działań na rzecz uzyskania świadczeń dla osób poszkodowanych przez III Rzeszę w związku z budową kompleksu KL Auschwitz-Birkenau, które nie otrzymały świadczeń z powodu upływu terminu na złożenie wymaganej dokumentacji

Szanowny Panie Ministrze,

zwróciło się do mnie Stowarzyszenie Osób Poszkodowanych przez III Rzeszę na rzecz Budowy Obozu KL Auschwitz-Birkenau, reprezentujące osoby wysiedlone z Oświęcimia i okolicznych miejscowości oraz ich rodziny. Przedstawiona mi sprawa dotyczy osób, które poniosły straty majątkowe w następstwie przymusowych wysiedleń, wywłaszczeń i zniszczenia mienia przez niemieckiego okupanta w związku z budową i rozbudową kompleksu obozowego KL Auschwitz-Birkenau, lecz nie otrzymały świadczeń przewidzianych w ramach późniejszych mechanizmów kompensacyjnych.

W latach 1940-1942 niemieckie władze okupacyjne przeprowadziły wysiedlenia mieszkańców Oświęcimia i okolicznych miejscowości, w tym m.in. Brzezinki, Harmęż, Włosienicy, Monowic, Pław, Rajska i Babic. Nieruchomości oraz gospodarstwa mieszkańców były przejmowane lub niszczone, a pozyskany materiał budowlany wykorzystywano również przy rozbudowie infrastruktury niemieckiego kompleksu obozowego.

Przedstawiciele stowarzyszenia wskazują na problem nierównej w praktyce sytuacji osób, które poniosły porównywalne szkody, lecz nie wszystkie uzyskały świadczenia.

Na podstawie niemieckiej ustawy o utworzeniu Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” stworzono możliwość uzyskania określonych świadczeń przez osoby poszkodowane. Termin składania wniosków został ostatecznie określony na 31 grudnia 2001 r. Jak wynika z wcześniejszych odpowiedzi przedstawicieli polskiego rządu na interpelacje poselskie, po jego upływie polskie instytucje nie miały kompetencji do samodzielnego przywrócenia terminu wynikającego z niemieckiej ustawy federalnej.

Według informacji przedstawionych przez stowarzyszenie część poszkodowanych zdołała zgromadzić dokumentację i wystąpić o świadczenia w wymaganym terminie, dzięki czemu ich wnioski mogły zostać rozpatrzone. Jednocześnie znaczna grupa osób znajdujących się w porównywalnej sytuacji nie zdołała w przewidzianym czasie skompletować i przedstawić wymaganych dokumentów.

W konsekwencji osoby, których rodziny zostały wysiedlone w ramach tych samych działań niemieckiego okupanta i które poniosły porównywalne straty majątkowe, zostały potraktowane odmiennie z uwagi na niespełnienie wymogu proceduralnego w wyznaczonym terminie. Po prostu nie zdążyły skompletować dokumentów na czas.

W mojej ocenie okoliczność ta uzasadnia ponowne przeanalizowanie sprawy przez polskie władze i zbadanie możliwości podjęcia rozmów ze stroną niemiecką. Szczególnie istotne jest, że według przedstawicieli stowarzyszenia istnieje szczegółowa dokumentacja umożliwiająca indywidualną weryfikację poniesionych szkód, w tym kwestionariusze szkód wojennych oraz inne materiały archiwalne. Możliwe byłoby zatem stworzenie mechanizmu, w którym uprawnienie do świadczenia nie wynikałoby wyłącznie z deklaracji zainteresowanej osoby, lecz wymagałoby udokumentowania poniesionej szkody.

Mam świadomość, że historyczny mechanizm wypłat związany z Fundacją „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” został zakończony i nie może zostać jednostronnie wznowiony przez polskie organy. Nie oznacza to jednak, że wyczerpane zostały możliwości podjęcia działań dyplomatycznych służących rozwiązaniu sytuacji osób, które mimo udokumentowanych szkód pozostały poza dawnym systemem świadczeń.

Zasadne wydaje się w szczególności zbadanie możliwości podjęcia przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej rozmów z rządem Republiki Federalnej Niemiec w celu wypracowania odrębnego rozwiązania dla tej konkretnej i możliwej do zidentyfikowania grupy poszkodowanych, tym bardziej że to niewielka grupa osób i mówimy o kwocie ok. 12 mln zł, np. w postaci specjalnego mechanizmu świadczeń, funduszu lub innej formy rekompensaty.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych posiada informacje dotyczące osób wysiedlonych i pozbawionych mienia w związku z budową oraz rozbudową kompleksu KL Auschwitz-Birkenau, które nie otrzymały świadczeń z programu Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” z powodu niezłożenia wymaganej dokumentacji w obowiązującym terminie?

2. Czy ministerstwo posiada informacje pozwalające określić liczbę obywateli polskich lub ich rodzin, którzy znaleźli się w takiej sytuacji?

3. Czy problem osób wysiedlonych z terenów przeznaczonych pod budowę i rozbudowę kompleksu KL Auschwitz-Birkenau, które nie zostały objęte wypłatami, był po zakończeniu programu przedmiotem rozmów między rządem RP a rządem Republiki Federalnej Niemiec? Jeżeli tak, kiedy rozmowy takie prowadzono i jakie były ich rezultaty?

4. Czy po zakończeniu programu Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” polskie władze występowały do strony niemieckiej o stworzenie dodatkowego mechanizmu umożliwiającego objęcie świadczeniami osób, które poniosły udokumentowane szkody, lecz nie złożyły kompletnego wniosku w przewidzianym terminie?

5. Czy ministerstwo podejmie działania mające na celu zweryfikowanie liczby osób, które otrzymały świadczenia, oraz liczby poszkodowanych, którzy mimo poniesienia porównywalnych i możliwych do udokumentowania szkód nie zostali nimi objęci?

6. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych jest gotowe podjąć rozmowy z właściwymi organami Republiki Federalnej Niemiec w celu wypracowania odrębnego mechanizmu finansowego dla tej grupy poszkodowanych, niezależnego od zakończonego programu fundacji?

7. Czy ministerstwo rozważy wystąpienie do strony niemieckiej z propozycją utworzenia specjalnego funduszu albo innego mechanizmu wypłaty świadczeń dla osób, których szkody mogą zostać potwierdzone zachowaną dokumentacją?

8. Czy w ocenie ministerstwa istnieje możliwość zawarcia w tej sprawie odrębnego porozumienia ze stroną niemiecką, pozwalającego na indywidualne rozpatrzenie przypadków osób, które nie otrzymały świadczeń wyłącznie z powodu niespełnienia wymogów proceduralnych w obowiązującym wówczas terminie?

9. Czy ministerstwo zwróci się do właściwych instytucji polskich i niemieckich, w tym do instytucji dysponujących dokumentacją dawnego programu świadczeń, o ustalenie liczby wniosków dotyczących osób wysiedlonych z terenów przeznaczonych pod kompleks KL Auschwitz-Birkenau, liczby wypłaconych świadczeń oraz liczby osób, które pozostały poza tym mechanizmem?

10. Czy ministerstwo podejmie współpracę ze Stowarzyszeniem Osób Poszkodowanych przez III Rzeszę na rzecz Budowy Obozu KL Auschwitz-Birkenau w celu zweryfikowania liczby osób pozostających bez świadczeń oraz zgromadzonej dokumentacji potwierdzającej poniesione szkody?

11. Czy ministerstwo podejmie działania we współpracy z właściwymi archiwami i instytucjami państwowymi w celu ustalenia, jaka dokumentacja dotycząca strat poniesionych przez poszczególne rodziny zachowała się do chwili obecnej i może służyć do indywidualnej weryfikacji ich sytuacji?

12. Czy w przypadku uznania, że uzyskanie świadczeń bezpośrednio od strony niemieckiej nie jest obecnie możliwe, ministerstwo przedstawi inne możliwe rozwiązania prawne, bilateralne lub międzynarodowe, które mogłyby doprowadzić do rozwiązania sytuacji tej grupy poszkodowanych?

13. Czy Pan Minister jest gotowy do spotkania z przedstawicielami Stowarzyszenia Osób Poszkodowanych przez III Rzeszę na rzecz Budowy Obozu KL Auschwitz-Birkenau w celu zapoznania się z posiadaną przez nich dokumentacją oraz omówienia możliwości dalszych działań państwa polskiego?

Uważam, że sprawa ta zasługuje na ponowne podjęcie na szczeblu państwowym. Upływ terminu proceduralnego nie zmienia historycznego faktu poniesienia szkody wskutek działań niemieckiego okupanta. Uważam również za wysoce niesprawiedliwy sposób potraktowanie tych osób. Część osób odszkodowania uzyskała, a część ze względu na krótki czas składania wniosków (być może było to działanie celowe) nie zdążyła skompletować dokumentacji na czas i pozostała całkowicie pominięta. Uważam, że skoro istnieje grupa osób, których straty mogą zostać obecnie wiarygodnie udokumentowane, zasadne jest co najmniej podjęcie próby wypracowania ze stroną niemiecką rozwiązania pozwalającego na indywidualną ocenę ich sytuacji.