Interpelacja w sprawie zasad przyznawania rent rodzinnych oraz rent rodzinnych w drodze wyjątku dzieciom po zmarłym rodzicu niespełniającym wymaganych warunków ubezpieczeniowych

Szanowna Pani Minister,

do mojego biura poselskiego zgłoszono problem dotyczący sytuacji dzieci, które po śmierci jednego z rodziców pozostają bez prawa do renty rodzinnej z uwagi na niespełnienie przez zmarłego warunków wymaganych do uzyskania świadczenia z systemu ubezpieczeń społecznych.

Szczególne wątpliwości budzą przypadki, w których zmarły rodzic przed śmiercią był osobą całkowicie niezdolną do pracy, w tym posiadał stosowne orzeczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W takiej sytuacji brak odpowiedniego okresu składkowego lub ubezpieczeniowego może wynikać właśnie z obiektywnego braku możliwości wykonywania pracy zarobkowej. Problem nabiera szczególnego znaczenia, gdy po śmierci takiej osoby ciężar utrzymania dzieci spoczywa wyłącznie na drugim rodzicu. Odmowa przyznania renty rodzinnej może wówczas prowadzić do istotnego pogorszenia sytuacji materialnej rodziny, mimo że brak wymaganego stażu ubezpieczeniowego zmarłego nie był następstwem jego świadomej rezygnacji z aktywności zawodowej, lecz konsekwencją stanu zdrowia i stwierdzonej niezdolności do pracy.

Obowiązujące przepisy przewidują możliwość przyznawania przez prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczeń w drodze wyjątku. Instrument ten ma jednak charakter szczególny i uzależniony jest od spełnienia określonych ustawowo przesłanek. Zasadne jest zatem ustalenie, w jakim stopniu mechanizm ten faktycznie zabezpiecza dzieci znajdujące się w opisanej sytuacji oraz jaka jest skala odmów przyznania takich świadczeń.

Należy również rozważyć, czy obecny system w wystarczającym stopniu uwzględnia interes dziecka. Dziecko nie ma bowiem wpływu na historię ubezpieczeniową zmarłego rodzica, jego stan zdrowia ani okres pozostawania przez niego poza zatrudnieniem. Powstaje zatem pytanie, czy w szczególnie uzasadnionych przypadkach prawo do minimalnego zabezpieczenia finansowego dziecka powinno być tak ściśle uzależnione od spełnienia przez zmarłego rodzica przesłanek dotyczących okresów składkowych i nieskładkowych.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Ile w latach 2020–2025 oraz w okresie od 1 stycznia 2026 r. do dnia udzielenia odpowiedzi na niniejszą interpelację złożono wniosków o przyznanie renty rodzinnej, a w ilu przypadkach wydano decyzję odmowną? Proszę o przedstawienie danych w podziale na poszczególne lata.

2. W ilu przypadkach podstawą odmowy przyznania renty rodzinnej było niespełnienie przez zmarłego warunków dotyczących wymaganego okresu składkowego, nieskładkowego lub innych warunków ubezpieczeniowych?

3. Czy ZUS posiada dane pozwalające ustalić, w ilu spośród przypadków odmowy przyznania renty rodzinnej zmarły rodzic przed śmiercią posiadał orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie tych danych za lata 2020–2026.

4. Ile w latach 2020–2026 wpłynęło wniosków o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, ile takich świadczeń przyznano, a w ilu przypadkach wydano decyzję odmowną? Proszę o dane w podziale na poszczególne lata.

5. Jakie były najczęstsze przyczyny odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku?

6. Ile dzieci pozostających na utrzymaniu samotnie wychowującego je rodzica zostało w analizowanym okresie pozbawionych prawa do renty rodzinnej po zmarłym rodzicu z powodu niespełnienia przez zmarłego wymaganych warunków ubezpieczeniowych? Jeżeli ministerstwo lub ZUS nie gromadzi takich danych, proszę o jednoznaczne wskazanie tego faktu.

7. Czy ministerstwo analizowało sytuację dzieci, których zmarły rodzic nie posiadał odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego ze względu na długotrwałą lub całkowitą niezdolność do pracy?

8. Czy w ocenie ministerstwa obowiązujące regulacje dotyczące renty rodzinnej oraz świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku zapewniają wystarczającą ochronę dzieciom w sytuacji, gdy zmarły rodzic z przyczyn zdrowotnych nie był w stanie spełnić wymaganych warunków ubezpieczeniowych?

9. Czy ministerstwo rozważa zmianę przepisów polegającą na wprowadzeniu szczególnego rozwiązania dotyczącego prawa dzieci do renty rodzinnej w przypadkach, gdy zmarły rodzic posiadał orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy i z tego powodu nie był w stanie wypracować wymaganego okresu ubezpieczenia?

10. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie minimalnego świadczenia zabezpieczającego dzieci po śmierci rodzica w sytuacji, w której nie powstało prawo do renty rodzinnej na zasadach ogólnych, a dzieci pozostają na wyłącznym utrzymaniu drugiego rodzica?

11. Czy prowadzone lub planowane są prace legislacyjne dotyczące zmiany zasad przyznawania rent rodzinnych lub świadczeń w drodze wyjątku? Jeżeli tak, proszę o wskazanie zakresu planowanych zmian oraz przewidywanego terminu ich wprowadzenia.

Zwracam się również o przedstawienie stanowiska ministerstwa, czy – mając na względzie konstytucyjną zasadę ochrony rodziny oraz szczególną ochronę praw dziecka – zasadne byłoby przeprowadzenie analizy obowiązujących regulacji pod kątem stworzenia dodatkowego mechanizmu zabezpieczenia dzieci, których zmarły rodzic z obiektywnych przyczyn zdrowotnych nie był w stanie spełnić warunków niezbędnych do powstania prawa do renty rodzinnej.

Uprzejmie proszę o precyzyjne odpowiedzi na powyższe pytania, stosując się do nadanej przeze mnie numeracji.

Z poważaniem

Grzegorz Płaczek

Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej