Interpelacja w sprawie praktyki orzekania o pieczy i kontaktach w postępowaniach zabezpieczających, terminów rozpoznawania wniosków oraz dostępności opinii OZSS

Szanowny Panie Ministrze,

temat interpelacji dotyczy zagadnienia o zasadniczym charakterze, związanego z polityką państwa w obszarze wymiaru sprawiedliwości. Chodzi o to, jak sądy powszechne, na etapie zabezpieczenia, a więc przed pełnym postępowaniem dowodowym, kształtują pieczę nad małoletnimi. Jak długo czekają na opinie OZSS oraz czy w uzasadnieniach tych rozstrzygnięć znajduje się miejsce na stereotypowe role rodzicielskie zamiast na odniesienie do twierdzeń obu stron.

Do mojego biura poselskiego wpływają sprawy, w których wniosek o zabezpieczenie pieczy czeka na rozpoznanie znacznie dłużej niż przewiduje art. 737 K.p.c., a wydane postanowienie działa następnie przez rok albo dłużej, aż do czasu opinii biegłych. W jednej ze spraw warszawskich z lat 2024-2026 od pozwu z wnioskiem ojca o zabezpieczenie do postanowienia upłynęły około cztery miesiące, a od dopuszczenia dowodu z opinii OZSS do badań około szesnastu miesięcy. W uzasadnieniu zabezpieczenia sąd odwołał się do roli matki jako rodzica pierwszoplanowego, umniejszając roli ojca z samego faktu, że jest ojcem, a nadto nie odwołując się ani do jednego dowodu złożonego do akt sprawy i odmawiając wysłuchania dzieci przed wydaniem rozstrzygnięcia pomimo wniosków ojca. Ojciec miał usłyszeć, że niedopuszczalne było opiekowanie się przez niego dziećmi przez tydzień, bo wtedy dzieci nie miały kontaktu z matką i to nawet, pomimo że matka wcześniej uniemożliwiała ojcu sprawowanie opieki nad dziećmi. Ojciec wyraźnie oświadczył sądowi we wniosku o zabezpieczenie, że zamierza sprawować opiekę naprzemiennie, bo tak rodzice się umówili zanim matka się z tych ustaleń wycofała, a po 4 miesiącach, po których dopiero to sąd wydał zabezpieczenie, ojciec usłyszał, że nie miał prawa sam decydować, że będzie się zajmował własnymi dziećmi, bo to zdanie matki jest ważniejsze. Sąd drugiej instancji utrzymał rozstrzygnięcie i przyjął, że sąd pierwszej instancji nie musiał oceniać dowodów, gdyż uznał, że art. 233 K.p.c. nie znajduje zastosowania w postępowaniu zabezpieczającym. Oba te sądy odmówiły odniesienia się nawet słowem do zarzutów ojca, że dzieci są manipulowane przez matkę oraz babkę i to, że ojciec przedstawiał dowody na te okoliczności w postaci oświadczeń jego rodziców. Prezes sądu odmówił nadzoru administracyjnego, uznając całość zarzutów za objęte niezawisłością sędziowską, w tym zarzuty o naruszeniu Konstytucji RP i dyskryminowaniu ojca ze względu na jego płeć. Złożona przez ojca skarga na rozpoznanie sprawy bez uzasadnionej zwłoki została oddalona z uzasadnieniem, które nawet nie odniosło się do zarzutów ojca, że w sprawach dzieci konieczne jest podejmowanie działań bezzwłocznie.

Nie oceniam wyniku tej konkretnej sprawy. Uważam natomiast, że opisany mechanizm ma charakter systemowy. Postanowienie o zabezpieczeniu pieczy nie jest dla dziecka formalnością. Ustala centrum życiowe, rytm kontaktów i udział w kosztach utrzymania na czas, który w praktyce pokrywa się z istotną częścią dzieciństwa. Jeżeli w tym czasie sąd nie odnosi się do twierdzeń obu stron, nie wysłuchuje dziecka mimo wniosku, a opinia OZSS przychodzi po roku albo dwóch, to „tymczasowość” zabezpieczenia staje się fikcją.

Dodatkowo w uzasadnieniach powraca pewien schemat: konflikt rodziców wyłącza pieczę w równych okresach czasu, a konflikt ten – skoro już istnieje – uzasadnia pozostawienie dzieci przy jednym z rodziców, statystycznie przy matce. Art. 107 § 1 i 2 K.r.o. oraz art. 5821 § 4 K.p.c. nie stanowią, że konflikt jest automatyczną przeszkodą uniemożliwiającą orzekanie o pieczy naprzemiennej. Konwencja o prawach dziecka i Konwencja w sprawie kontaktów z dziećmi zobowiązują do takiego ukształtowania pieczy, aby dziecko zachowało realną relację z obojgiem rodziców, o ile nie sprzeciwia się temu jego dobro. Domniemanie, że matka jest rodzicem pierwszoplanowym, ponieważ korzystała z urlopu macierzyńskiego albo „nie pracowała”, nie znajduje podstawy w art. 33 Konstytucji RP ani w art. 96 K.r.o., zwłaszcza jeśli z dowodów złożonych do akt sprawy – których to dowodów sąd odmówił oceny – wynika, że ojciec pracował z domu, a dzieci od najwcześniejszych lat uczęszczały do żłobka i przedszkola, i nie było przeszkód, aby w wakacje przed zabezpieczeniem wyjechał sam z dziećmi za granicę.

Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiadało prace nad nowelizacją przepisów o pieczy. Niezależnie od stanu tych prac potrzebna jest jasna informacja o danych, terminach i stanowisku resortu wobec wykładni, która w zabezpieczeniu zwalnia sąd z odniesienia się do materiału stron.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na każde z poniższych pytań osobno:

1. Czy w ocenie Ministra Sprawiedliwości sąd, rozpoznając wniosek o zabezpieczenie pieczy lub kontaktów, powinien odnieść się do twierdzeń i dokumentów obu stron? Czy ministerstwo akceptuje wykładnię, zgodnie z którą art. 233 K.p.c. nie znajduje w tym postępowaniu zastosowania, a sąd może pominąć milczeniem materiał jednej ze stron?
2. Jakie działania podejmuje Ministerstwo Sprawiedliwości wobec przekraczania terminu z art. 737 K.p.c. w sprawach o zabezpieczenie pieczy nad małoletnimi? Czy resort zbiera dane o liczbie wniosków rozpoznanych z przekroczeniem tego terminu, z podziałem na apelacje, w latach 2023-2026?
3. Czy ministerstwo gromadzi albo zamierza gromadzić dane statystyczne o tym, jak często w postępowaniach rozwodowych i opiekuńczych miejsce zamieszkania dziecka ustala się przy matce, przy ojcu albo w modelu pieczy w równych okresach czasu, osobno w postanowieniach zabezpieczających i w orzeczeniach kończących sprawę, oraz osobno w sprawach, w których dziecko zostało wysłuchane i w których nie zostało wysłuchane? Jeśli takich danych statystycznych ministerstwo nie gromadzi, to jaka jest tego przyczyna?
4. Jaki był w latach 2024-2026 średni czas oczekiwania na opinię OZSS w sprawach opiekuńczych i rozwodowych, ogółem oraz w obszarze apelacji warszawskiej? Jakie działania podejmuje ministerstwo, aby skrócić ten czas w sprawach, w których zabezpieczenie pieczy już zapadło?
5. Czy ministerstwo planuje wprowadzenie zasady, że przed wydaniem postanowienia zabezpieczającego pieczę sąd, gdy pozwala na to rozwój i stopień dojrzałości dziecka, wysłuchuje małoletniego albo przynajmniej wydaje postanowienie w przedmiocie wniosku o taką czynność, zamiast odkładać wysłuchanie do końca procesu na podstawie art. 216¹ K.p.c.? Jak w ocenie resortu zabezpieczane jest dobro dziecka, gdy jeden z rodziców zgłasza zarzut manipulacji albo konfliktu lojalnościowego, a opinia OZSS zapada po roku albo dwóch?
6. Jak w ocenie Ministra Sprawiedliwości konflikt między rodzicami ma się do art. 107 § 1 i 2 K.r.o. oraz art. 582¹ § 4 K.p.c.? Czy konflikt, także wtedy, gdy jego źródłem są działania jednego z rodziców, stanowi automatyczną przeszkodę do ustalenia pieczy w równych okresach czasu? Jakie przesłanki, poza ogólnym odesłaniem do niezdefiniowanego pojęcia dobra dziecka, powinny być brane pod uwagę przy stosowaniu art. 582¹ § 4 K.p.c.?
7. Czy w ocenie Ministra Sprawiedliwości uzasadnianie miejsca zamieszkania dziecka „tradycyjnym podziałem ról”, urlopem macierzyńskim albo twierdzeniem, że matka „nie pracowała i zajmowała się dziećmi”, jest zgodne z art. 33 Konstytucji RP oraz art. 96 K.r.o.? Jakie działania szkoleniowe, nadzorcze albo legislacyjne podejmuje resort, aby tego rodzaju uzasadnienia nie zastępowały oceny konkretnej sprawy?
8. Jakie procedury ochronne przysługują rodzicowi, który uważa, że podlega on dyskryminacji ze strony sądu rodzinnego ze względu na swoją płeć, kiedy to sąd odwoławczy odmawia oceny dowodów oraz odniesienia się do tych zarzutów, a prezes sądu odmawia podjęcia czynności nadzoru wizytacyjnego nad sprawą?
9. Jaki jest stan prac Ministerstwa Sprawiedliwości nad zmianą przepisów o pieczy naprzemiennej i o zabezpieczeniu pieczy na czas procesu? Czy projektowane zmiany obejmują: przesłanki stosowania pieczy w równych okresach czasu, obowiązek odniesienia się do twierdzeń obu stron w uzasadnieniu zabezpieczenia oraz skrócenie czasu oczekiwania na opinię OZSS w sprawach, w których tymczasowy model pieczy już obowiązuje?

Z poważaniem
Michał Wawer
Poseł na Sejm RP