Interpelacja w sprawie skutków niemieckich kontroli granicznych dla polskich regionów przygranicznych oraz działań rządu RP w następstwie opinii Komisji Europejskiej z 2 czerwca 2026 r.

Szanowny Panie Ministrze,

2 czerwca 2026 r. Komisja Europejska przyjęła opinię C(2026) 3557 w sprawie konieczności i proporcjonalności przywrócenia przez Niemcy kontroli granicznej na ich granicach lądowych zgodnie z art. 27a ust. 3 kodeksu granicznego Schengen. Komisja przypomniała, że kontrola na granicy wewnętrznej ma charakter wyjątkowy, powinna być środkiem ostatecznym, a jej zakres i czas trwania nie mogą przekraczać tego, co jest absolutnie niezbędne do reakcji na stwierdzone poważne zagrożenie porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego.

Opinia Komisji: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32026A04090.

Komisja stwierdziła między innymi, że niemieckie powiadomienia nie zawierały szczegółowej oceny ryzyka wymaganej przez kodeks graniczny Schengen, a przedstawione informacje nie uzasadniały w dostateczny sposób jednolitego traktowania wszystkich niemieckich granic lądowych. Opinia poważnie podważa więc kompletność przedstawionego przez Niemcy uzasadnienia i proporcjonalność terytorialnego zakresu kontroli, nie sprowadzając się jednak do prostego stwierdzenia, że każda prowadzona obecnie kontrola jest sama przez się niezgodna z prawem.

Szczególnej uwagi wymaga zestawienie punktu 71 opinii z punktami 77–80. W punkcie 71 Komisja referuje informację władz niemieckich, zgodnie z którą niemiecki system monitorowania nie odnotował opóźnień przekraczających 30 minut, spowodowanych zatorami przy kontroli osób i pojazdów wjeżdżających do Niemiec. Jednocześnie Komisja wskazuje na liczne skargi obywateli i przedsiębiorców oraz na trudności występujące między innymi na granicy niemiecko-polskiej. Odnotowuje również kontakty dwustronne z władzami polskimi i potrzebę rozwiązań dostosowanych do warunków poszczególnych regionów.

Czas oczekiwania pojedynczego pojazdu nie wyczerpuje problemu. Nawet seria krótszych opóźnień może prowadzić do utrzymywania się przez wiele godzin zatoru obejmującego cały układ drogowy miejscowości przygranicznej, ograniczać przejazd służb ratunkowych, komunikacji publicznej i mieszkańców oraz powodować straty gospodarcze. Ocena skutków kontroli powinna więc odróżniać czas oczekiwania pojedynczego kierowcy od długości i łącznego czasu trwania zatoru oraz jego oddziaływania na funkcjonowanie miejscowości i regionów.

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 kwietnia 2022 r. w sprawach połączonych C-368/20 i C-369/20 został wydany na gruncie wcześniejszego brzmienia kodeksu granicznego Schengen. Dotyczył kolejnych okresów kontroli przywracanych przez Austrię i uzasadnianych utrzymywaniem się tego samego poważnego zagrożenia porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego. Kodeks został następnie znowelizowany rozporządzeniem (UE) 2024/1717, które zmieniło między innymi procedurę i maksymalne okresy utrzymywania kontroli. Sama nowelizacja nie pozwala jednak uznać, że kryteria wynikające z wyroku TSUE utraciły znaczenie.

Bawarski Trybunał Administracyjny (Bayerischer Verwaltungsgerichtshof) w wyroku z 17 marca 2025 r. (10 BV 24.700, pkt 23–25) stwierdził, że po nowelizacji nadal należy odróżniać przedłużenie kontroli z powodu utrzymywania się tego samego poważnego zagrożenia porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego od ponownego wprowadzenia kontroli z powodu zagrożenia nowego. W tym zakresie stan prawny został zmieniony jedynie nieznacznie, a sąd nie znalazł podstaw do przyjęcia, że prawodawca unijny zamierzał odejść od kryteriów sformułowanych przez TSUE. W wyroku z 9 kwietnia 2026 r. (10 BV 25.901, pkt 19–20), rozważając wpływ nowelizacji na dalszą aktualność sporu i ryzyko ponowienia kontroli, sąd podtrzymał ocenę, że stan prawny został w tym zakresie zmodyfikowany jedynie nieznacznie. Oba orzeczenia dotyczyły jednak legalności kontroli prowadzonych pod rządami wcześniejszej wersji kodeksu.

Z kolei Sąd Administracyjny w Koblencji (Verwaltungsgericht Koblenz) w nieprawomocnym wyroku z 27 kwietnia 2026 r. (3 K 650/25.KO), stosując kodeks w znowelizowanym brzmieniu, uznał za niezgodne z prawem ustalenie tożsamości dokonane 11 czerwca 2025 r. na granicy niemiecko-luksemburskiej, ponieważ przedłużenie kontroli od 16 marca do 15 września 2025 r. nie zostało należycie uzasadnione. Sąd wskazał, że same liczby dotyczące nielegalnych przekroczeń granicy, wniosków azylowych i przypadków przemytu ludzi nie wystarczają: powinny zostać zestawione z rzeczywistymi zasobami i zdolnościami właściwych, odpowiednio przygotowanych organów, oraz do wpływu migracji na ich funkcjonowanie. Podkreślił także zasadnicze znaczenie notyfikacji przekazywanej instytucjom Unii i pozostałym państwom członkowskim oraz brak możliwości zastąpienia jej po fakcie zasadniczo nowym uzasadnieniem.

Orzeczenia te nie przesądzają automatycznie o legalności wszystkich kontroli na granicy polsko-niemieckiej, ale podważają tezę, że sama nowelizacja kodeksu pozbawiła wyrok TSUE z 2022 r. znaczenia dla oceny obecnej praktyki. Zasadne jest zatem ustalenie, czy rząd RP uwzględnia to orzecznictwo w swoich analizach prawnych i działaniach wobec Niemiec.

Komisja zaleciła Niemcom między innymi dalszą współpracę z państwami sąsiednimi, stosowanie środków alternatywnych oraz stopniowe znoszenie kontroli. Równocześnie Polska utrzymuje własne tymczasowe kontrole na granicy z Niemcami, przedłużone do 1 października 2026 r. Ocena działań rządu RP wymaga zatem zarówno wyjaśnienia, jak Polska reaguje na skutki niemieckich kontroli, jak i przedstawienia aktualnych podstaw oraz rezultatów kontroli prowadzonych przez stronę polską.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Jakimi danymi MSWiA dysponuje na temat skutków niemieckich kontroli na granicy polsko-niemieckiej od 16 października 2023 r.? Proszę o zestawienie co najmniej według dat, miejsc, długości i czasu utrzymywania się zatorów, szacowanego czasu oczekiwania pojedynczego pojazdu, źródła danych oraz zastosowanej metody pomiaru, z wyraźnym rozróżnieniem między opóźnieniem pojedynczego przejazdu a łącznym czasem paraliżu lokalnego układu drogowego.

2. Czy rząd RP zgadza się z przytoczonym w pkt 71 opinii Komisji twierdzeniem władz niemieckich, zgodnie z którym nie zaobserwowano żadnych poważnych ani trwałych zakłóceń ani nie odnotowano opóźnień trwających ponad 30 minut, spowodowanych zatorami komunikacyjnymi wynikającymi z kontroli ruchu transgranicznego wjeżdżającego do Niemiec? Jeżeli nie, jakie dane pozostające w posiadaniu rządu RP przeczą temu twierdzeniu?

3. Jakie sygnały, raporty, analizy lub wystąpienia dotyczące tych utrudnień MSWiA otrzymało od samorządów, wojewodów, Policji, Straży Granicznej, GDDKiA, służb ratunkowych, organizacji przedsiębiorców lub innych podmiotów? Proszę o wskazanie dat, nadawców, przedmiotu i sposobu wykorzystania tych materiałów oraz o przekazanie ich kopii, o ile nie są publicznie dostępne.

4. Kiedy, w jakiej formie i z wykorzystaniem jakich danych strona polska informowała władze niemieckie oraz Komisję Europejską o utrudnieniach po polskiej stronie granicy, w tym o ich wpływie na Zgorzelec, Słubice i mniejsze przejścia? Proszę o przekazanie kopii korespondencji, notatek ze spotkań, raportów i innych niepublicznych dokumentów w tym zakresie.

5. Jakie działania rząd RP podjął lub planuje podjąć po wydaniu opinii Komisji w celu wdrożenia rozwiązań dostosowanych do sytuacji poszczególnych regionów, ograniczenia zakresu niemieckich kontroli oraz ich stopniowego znoszenia? Proszę o przedstawienie harmonogramu, kryteriów oceny skuteczności oraz stanowiska przekazanego stronie niemieckiej.

6. Czy MSWiA przeanalizowało wyroki Bayerischer Verwaltungsgerichtshof z 17 marca 2025 r. (10 BV 24.700) i 9 kwietnia 2026 r. (10 BV 25.901) oraz nieprawomocny wyrok Verwaltungsgericht Koblenz z 27 kwietnia 2026 r. (3 K 650/25.KO)? Jakie wnioski rząd RP wyciąga z nich dla oceny zgodności niemieckich kontroli z aktualnym kodeksem granicznym Schengen, znaczenia wyroku TSUE z 26 kwietnia 2022 r. oraz wyboru dalszych działań? Proszę w szczególności wskazać, czy analizowano wystąpienie przeciwko Niemcom w trybie art. 259 TFUE albo zwrócenie się do Komisji o podjęcie działań w trybie art. 258 TFUE, przedstawić wynik tych analiz i ich podstawy prawne, a w razie ich nieprzeprowadzenia wskazać przyczyny oraz inne rozważane instrumenty prawne i dyplomatyczne.

7. Jaka aktualna ocena występowania poważnego zagrożenia porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego stanowi podstawę utrzymywania polskich kontroli na granicy z Niemcami? Proszę o przedstawienie danych dotyczących wyłącznie tej granicy, w tym konkretnych zdarzeń, liczby skontrolowanych osób i pojazdów, odmów wjazdu, ujawnionych przypadków nielegalnego przekroczenia granicy, zatrzymanych organizatorów przemytu ludzi oraz innych rezultatów. Proszę również wskazać, jak dane te odniesiono do zasobów i zdolności właściwych organów oraz jakie kryteria przyjęto dla dalszego przedłużania, ograniczenia lub zakończenia kontroli.

8. Jakie środki alternatywne wobec polskich kontroli granicznych zostały zbadane, w jakim zakresie są stosowane i dlaczego uznano je za niewystarczające? Proszę również wskazać, jakie mechanizmy minimalizujące skutki dla mieszkańców, osób dojeżdżających do pracy, przedsiębiorców i transportu transgranicznego są stosowane oraz jak mierzona jest ich skuteczność.

Z wyrazami szacunku

Marta Stożek