Interpelacja w sprawie należytego upamiętnienia Sprawiedliwych Ukraińców ratujących Polaków podczas ludobójstwa na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej

Szanowna Pani Minister,

działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz. U. 2024 poz. 907 z późn. zm.) w związku z art. 191 Regulaminu Sejmu RP, składam interpelację do ministra kultury i dziedzictwa narodowego w sprawie pilnej potrzeby podjęcia systemowych działań państwa na rzecz godnego upamiętnienia, udokumentowania oraz popularyzacji heroicznych postaw obywateli narodowości ukraińskiej, którzy ratowali Polaków przed masową eksterminacją.

Pamięć o ofiarach ludobójstwa dokonanego na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) oraz Ukraińską Powstańczą Armię (UPA) stanowi fundamentalny, moralny i dziejowy obowiązek Państwa Polskiego. Jednak integralną, a wciąż niedostatecznie wyeksponowaną w przestrzeni publicznej, częścią tej pamięci jest świadectwo o osobach, które w czasach totalnej nienawiści i terroru potrafiły zachować człowieczeństwo.

Badania historyczne, w szczególności fundamentalna i wielokrotnie przywoływana przez badaczy publikacja Instytutu Pamięci Narodowej: „Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945“ pod redakcją Romualda Niedzielki, bezspornie dokumentują setki indywidualnych i zbiorowych przypadków ratowania Polaków przez ich ukraińskich sąsiadów. Ludzie ci, kierowani chrześcijańskim etosem, odwagą i cywilną odpowiedzialnością, decydowali się na pomoc najczęściej z bezpośrednim narażeniem życia własnego oraz swoich rodzin. Sam Instytut Pamięci Narodowej wprost wskazywał, że bohaterowie tamtych dni uratowali ponad 2,5 tysiąca istnień ludzkich, przez co w pełni zasłużyli na najwyższe publiczne uhonorowanie.

Formy niesionej przez nich pomocy były wielorakie: od bezpośredniego ostrzegania przed planowanymi napadami, przez ukrywanie całych rodzin, pomoc w ucieczkach, dostarczanie żywności, aż po organizowanie opieki nad osieroconymi polskimi dziećmi. Co szczególnie tragiczne, wielu z tych Sprawiedliwych Ukraińców zapłaciło za swoją odmowę udziału w zbrodniach i pomoc Polakom najwyższą cenę, ginąc w męczeński sposób z rąk ukraińskich szowinistów.

Mimo upływu lat ci cisi bohaterowie wciąż nie doczekali się w Polsce godnego, centralnego i systemowego upamiętnienia o randze państwowej, a wiedza o ich czynach pozostaje zamknięta głównie w kręgach specjalistów. Stworzenie ogólnopolskiego miejsca pamięci, pomnika lub tablicy pamiątkowej dedykowanej Sprawiedliwym Ukraińcom byłoby nie tylko wyrazem najgłębszej, historycznej wdzięczności Narodu Polskiego, ale również potężnym aktem edukacyjnym. Pokazywałoby ono, że nawet w realiach bezprecedensowego okrucieństwa i triumfu „cywilizacji śmierci“ istniały jednostki zdolne przeciwstawić się zbrodniczej ideologii.

Jako Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego resort ten posiada wszelkie narzędzia formalne i finansowe, aby przez podległe mu instytucje kultury nadać tej inicjatywie należytą dynamikę i rangę publiczną.

Mając na uwadze powyższe, zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego dostrzega potrzebę oraz zainicjuje proces powołania ogólnopolskiego miejsca pamięci (np. w formie pomnika centralnego lub dedykowanej instytucji/wystawy stałej), które w godny sposób upamiętni Sprawiedliwych Ukraińców ratujących Polaków podczas ludobójstwa kresowego?
2. Czy resort rozważy objęcie wszelkich oddolnych i instytucjonalnych projektów budowy takich upamiętnień swoim bezpośrednim patronatem oraz wsparciem finansowym w ramach programów dotacyjnych MKiDN?
3. Czy ministerstwo planuje lub podejmie współpracę z innymi organami państwa (w tym z Instytutem Pamięci Narodowej oraz Kancelarią Prezydenta RP) w celu stworzenia systemowego, wieloletniego programu dokumentowania, archiwizowania oraz szerokiej popularyzacji historii Sprawiedliwych Ukraińców?
4. W jaki sposób tematyka heroizmu Ukraińców sprzeciwiających się ideologii OUN-UPA i ratujących Polaków jest obecnie realizowana oraz eksponowana w działaniach edukacyjnych, wystawienniczych i wydawniczych podległych MKiDN muzeów oraz narodowych instytucji kultury? Czy jest planowane zintensyfikowanie tych działań w najbliższym czasie?

Z wyrazami szacunku

Bartłomiej Pejo

Poseł na Sejm RP