Interpelacja w sprawie systemowych barier w dostępie obywatela do zaskarżenia orzeczeń sądowych - dostępność pełnomocnika i uzasadnienia, terminowość przekazywania skarg kasacyjnych do Sądu Najwyższego oraz skuteczność wewnętrznego nadzoru administracyjnego sądów

Szanowny Panie Ministrze,

na podstawie art. 14 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora, zwracam się z interpelacją w sprawie systemowych barier w dostępie obywatela do zaskarżenia orzeczeń sądowych — dostępność pełnomocnika i uzasadnienia, terminowość przekazywania skarg kasacyjnych do Sądu Najwyższego oraz skuteczność wewnętrznego nadzoru administracyjnego sądów, na tle indywidualnej sprawy, która ujawnia problemy o charakterze ogólnym.

Zwracam się o zajęcie stanowiska wobec mechanizmów budzących wątpliwości co do zgodności z art. 45 ust. 1 (prawo do sądu) i art. 78 (prawo do zaskarżenia) Konstytucji RP oraz z zasadą, że nikt nie może być sędzią we własnej sprawie.

I. Stan faktyczny (sprawa I 1Ca 549/22 Sądu Okręgowego w Koninie).

1. Strona (osoba fizyczna, utrzymująca czworo dzieci) zamierza wnieść skargę kasacyjną od postanowienia sądu drugiej instancji. Z uwagi na przymus adwokacko-radcowski (art. 87¹ k.p.c.) skarga wymaga sporządzenia i podpisania przez profesjonalnego pełnomocnika.
2. Wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu rozpoznaje — zgodnie z art. 117 § 5 w zw. z art. 398⁷ k.p.c. — ten sam sąd drugiej instancji, którego orzeczenie ma zostać zaskarżone. Wniosek oddalono postanowieniem z 13.04.2026.
3. Skarga kasacyjna została nadana 19.02.2026 i doręczona sądowi 24.02.2026, jednak do dnia sporządzenia niniejszej interpelacji — po upływie ponad 170 dni — nie została przekazana do Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy potwierdził, że akta do niego nie wpłynęły.
4. W tej samej sprawie sprawę odebrano sędziemu wskazanemu w drodze losowego przydziału (System Losowego Przydziału Spraw, Id losowania 26845491 z 26.10.2023, w którym obciążenie tego sędziego wynosiło 0,00 — najniższe), na podstawie zarządzenia z 11.04.2024 powołującego „znaczne obciążenie ilością spraw” tego sędziego — a więc powód sprzeczny z danymi samego systemu.
5. Kolejne wystąpienia strony w trybie nadzoru administracyjnego (do prezesa i wiceprezesa sądu) nie doprowadziły do merytorycznego wyjaśnienia — udzielane odpowiedzi nie odnosiły się wprost do zadanych pytań, a nadzór nie dostrzegł nieprawidłowości. W innej sprawie tej samej strony (I 1 WSC 1/25) środek zaskarżenia odrzucono jako spóźniony, mimo że zwłoka wynikła z przetrzymania pisma przez sąd.

(Powyższe wpisuje się w szerszy ciąg spraw tej strony — m.in. I 1Ca 342-20, II Ka 296-18, I C 460-21, I C 291-23, I 1Cz 59/25, I 1 Cz 91/25. Mnożenie, a następnie rozdzielanie i scalanie wątków oraz sygnatur w praktyce rozprasza dowody i utrudnia kontrolę nad całością sprawy.)

II. Problem systemowy nr 1 — sąd kontrolujący drogę zaskarżenia własnych orzeczeń.

Opisany układ oznacza, że sąd, którego rozstrzygnięcie obywatel chce zaskarżyć, jednocześnie decyduje, czy przyzna mu pełnomocnika niezbędnego do wniesienia kasacji, oraz odpowiada za przekazanie tej kasacji do Sądu Najwyższego. Organ, którego działania są przedmiotem środka zaskarżenia, sprawuje więc kontrolę nad tym, czy i kiedy środek ten w ogóle trafi do sądu wyższej instancji. Dla obywatela bez środków na adwokata prawo do kasacji — a przez to prawo do sądu (art. 45 Konstytucji RP) — staje się iluzoryczne.

III. Problem systemowy nr 2 — współzależny nadzór wewnętrzny i losowy przydział spraw.
W tej samej sprawie kolejne funkcje „kontrolne” skupiają się w jednej jednostce, wśród urzędników wzajemnie od siebie zależnych:

• kierownik Sekcji Odwoławczej/przewodniczący Wydziału — ingeruje w losowy przydział sprawy, następnie uczestniczy w rozstrzygnięciach na niekorzyść strony, a później orzeka o odmowie pełnomocnika do kasacji od tych właśnie rozstrzygnięć;
• wiceprezes Sądu — w ramach nadzoru administracyjnego „nie dostrzega nieprawidłowości”;
• prezes Sądu — nie odnosi się do pytań strony co do czynności administracyjnych;
• wizytator — bada skargi dotyczące spraw prowadzonych w tym samym sądzie.

Kontrola prawidłowości działań sądu spoczywa zatem na osobach zatrudnionych w tej samej jednostce, której działania są kwestionowane. Dodatkowo możliwe jest obejście losowego przydziału spraw poprzez odebranie sprawy sędziemu wylosowanemu pod pozorem „obciążenia” sprzecznym z danymi Systemu Losowego Przydziału Spraw — co czyni gwarancję losowości pozorną.

IV. Problem systemowy nr 3 — opłata za uzasadnienie jako bariera zaskarżenia.

Uzasadnienie nie jest dodatkiem do orzeczenia — jest warunkiem korzystania z prawa do jego zaskarżenia; bez znajomości motywów rozstrzygnięcia strona nie jest w stanie skutecznie go zakwestionować. Tymczasem za wniosek o uzasadnienie pobiera się opłatę (art. 25b ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych) — również przy postanowieniach o odmowie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, mimo że samo zażalenie na nie jest bezpłatne. Uzasadnienie nie jest więc sporządzane z urzędu przy każdym zaskarżalnym orzeczeniu, lecz dopiero na opłacony wniosek strony, która często nie jest prawnikiem i może przeoczyć tygodniowy termin. Warunkowanie dostępu do motywów orzeczenia opłatą stawia barierę finansową przed konstytucyjnym prawem do zaskarżenia (art. 78 Konstytucji RP). Zapowiadana obniżka tej opłaty łagodzi objaw, lecz nie usuwa problemu zasadniczego. Na barierę tę zwracał już uwagę rzecznik praw obywatelskich, przedstawiając uwagi ministrowi sprawiedliwości.

V. Pytania do ministra sprawiedliwości

1. Czy ministerstwo dostrzega ryzyko systemowe w tym, że o przyznaniu pełnomocnika z urzędu do skargi kasacyjnej — oraz o przekazaniu tej skargi do Sądu Najwyższego — decyduje ten sam sąd, którego orzeczenie jest przedmiotem zaskarżenia?
2. Jakie mechanizmy zapewniają terminowe przekazywanie skarg kasacyjnych do Sądu Najwyższego i jaki jest dopuszczalny czas tej czynności? Czy okres przekraczający 170 dni bez przekazania akt ministerstwo uznaje za prawidłowy?
3. Czy nadzór administracyjny sprawowany przez osoby funkcyjne zatrudnione w tej samej jednostce, której działania są kwestionowane, może być skuteczny i bezstronny — i czy resort rozważa powierzenie kontroli takich spraw organowi spoza tej jednostki?
4. Czy ministerstwo dostrzega ryzyko obchodzenia Systemu Losowego Przydziału Spraw poprzez odbieranie sprawy sędziemu wylosowanemu pod pozorem „obciążenia” sprzecznym z danymi tego systemu, i czy przewiduje mechanizmy kontroli takich zarządzeń?
5. Czy warunkowanie sporządzenia uzasadnienia — niezbędnego do wniesienia środka zaskarżenia — od opłaty i od wniosku złożonego w tygodniowym terminie nie ogranicza prawa do zaskarżenia orzeczenia (art. 78 Konstytucji RP), i czy resort rozważa, by uzasadnienie orzeczeń zaskarżalnych było sporządzane nieodpłatnie — obligatoryjnie albo co najmniej na prosty, wolny od opłaty wniosek strony?
6. Czy przewidziano rozwiązania chroniące stronę przed sytuacją, w której odmowa pełnomocnika z urzędu przy obowiązującym przymusie adwokackim faktycznie zamyka jej drogę do Sądu Najwyższego?

Wnoszę, aby odpowiedź odniosła się do każdej z wymienionych wyżej sygnatur akt z osobna — ze wskazaniem czynności podjętych w odniesieniu do każdej z nich. Pominięcie którejkolwiek proszę potraktować jako wymagające osobnego wyjaśnienia.

Uprzejmie proszę o precyzyjne odpowiedzi na powyższe pytania, stosując się do nadanej przeze mnie numeracji.

Grzegorz Płaczek

Poseł na Sejm Rzeczpospolitej Polskiej