Interpelacja w sprawie planowanych zmian zasad ponownego ustalania wysokości emerytur

Szanowna Pani Minister,

w przestrzeni publicznej pojawiają się informacje dotyczące planowanych zmian w systemie emerytalnym, odnoszących się do zasad ponownego ustalania wysokości emerytur osób, które po uzyskaniu prawa do świadczenia kontynuują aktywność zawodową i odprowadzają kolejne składki na ubezpieczenia społeczne. Według przedstawianych założeń obecny mechanizm ponownego przeliczenia emerytury miałby zostać zastąpiony rozwiązaniem polegającym na zwiększaniu wysokości już pobieranego świadczenia o składki zgromadzone po przejściu na emeryturę.

Choć intencją projektowanych zmian ma być uproszczenie systemu oraz zwiększenie jego stabilności, propozycje te wywołały liczne wątpliwości zarówno wśród ekspertów zajmujących się systemem ubezpieczeń społecznych, jak i przedstawicieli organizacji społecznych reprezentujących emerytów oraz osoby zbliżające się do wieku emerytalnego. W debacie publicznej wskazuje się przede wszystkim, że obecny mechanizm ponownego ustalenia wysokości emerytury stanowi istotny element zachęcający osoby, które osiągnęły wiek emerytalny, do dalszego pozostawania na rynku pracy. Podkreśla się, że osoby te podejmowały decyzje o kontynuowaniu zatrudnienia w oparciu o obowiązujące przepisy, zakładając możliwość późniejszego ponownego ustalenia wysokości świadczenia zgodnie z obowiązującymi zasadami. Pojawiają się również głosy, że projektowane rozwiązania mogą ograniczyć przewidywalność systemu emerytalnego oraz zmienić ekonomiczne skutki decyzji podejmowanych przez obywateli wiele lat wcześniej. W konsekwencji część ekspertów wskazuje, że planowana reforma może wpływać nie tylko na wysokość przyszłych świadczeń, ale również na motywację do dalszej aktywności zawodowej osób, które osiągnęły wiek emerytalny.

Jednym z fundamentów demokratycznego państwa prawa jest zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, wynikająca z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W praktyce oznacza ona, że obywatel powinien mieć możliwość podejmowania długofalowych decyzji życiowych i zawodowych w oparciu o obowiązujące przepisy oraz uzasadnione oczekiwanie, że reguły, na których opierał swoje decyzje, nie będą zmieniane w sposób nieprzewidywalny lub nieuwzględniający jego uzasadnionych interesów.

Zasada ta ma szczególne znaczenie właśnie w systemie emerytalnym. Decyzja o momencie zakończenia aktywności zawodowej, kontynuowaniu zatrudnienia po osiągnięciu wieku emerytalnego, odprowadzaniu składek czy rezygnacji z pobierania świadczenia należy do najważniejszych decyzji ekonomicznych podejmowanych przez obywateli. Są to decyzje rozłożone na wiele lat, których skutków nie da się odwrócić z dnia na dzień. Każda istotna zmiana zasad funkcjonowania systemu emerytalnego powinna być zatem poprzedzona szczególnie staranną analizą skutków społecznych, ekonomicznych i prawnych oraz uwzględniać ochronę uzasadnionych oczekiwań osób, które podejmowały swoje decyzje w oparciu o obowiązujące przepisy.

Planowane zmiany przywołują również doświadczenia reformy systemu emerytalnego realizowanej w latach 2011-2014, której najbardziej dyskutowanym elementem było podwyższenie wieku emerytalnego. Wskazuje się, że jedną z głównych przyczyn jej społecznego odrzucenia był niewystarczający dialog z obywatelami i partnerami społecznymi oraz przekonanie, że decyzje dotyczące jednej z najważniejszych sfer życia zostały podjęte bez uzyskania odpowiedniej akceptacji społecznej.

Doświadczenia tamtego okresu pokazują, że reformy systemu emerytalnego wymagają szerokiego dialogu społecznego oraz uwzględniania głosu obywateli. Brak takiego dialogu prowadzi nie tylko do pogłębienia nieufności wobec instytucji publicznych, lecz także do podważenia zaufania obywateli do stabilności całego systemu emerytalnego. Tymczasem przedstawiciele organizacji społecznych oraz eksperci zgłaszają szereg zastrzeżeń dotyczących projektowanych rozwiązań. W debacie publicznej pojawiają się pytania dotyczące rzeczywistych skutków reformy dla poszczególnych grup emerytów, wpływu zmian na opłacalność dalszej aktywności zawodowej, ochrony praw osób, które podejmowały decyzje życiowe w oparciu o obecne przepisy, a także zakresu prowadzonych konsultacji społecznych.

W związku z powyższym zwracamy się do Pani Minister z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy ministerstwu znane są zastrzeżenia zgłaszane przez organizacje społeczne, środowiska senioralne oraz ekspertów dotyczące planowanych zmian zasad ponownego ustalania wysokości emerytur?
2. Jakie organizacje społeczne, związki zawodowe, organizacje pracodawców oraz środowiska eksperckie uczestniczyły dotychczas w pracach nad projektowanymi zmianami? Ile wniosków zgłosiły i ile z tych wniosków zostało uwzględnionych?
3. Jakie analizy ekonomiczne, demograficzne, finansowe i aktuarialne stanowią podstawę przygotowywanej reformy?
4. Czy sporządzono ocenę wpływu projektowanych zmian na wysokość świadczeń poszczególnych grup emerytów?
5. Czy sporządzono symulacje pokazujące różnice pomiędzy obecnym mechanizmem ponownego przeliczenia emerytury a projektowanym sposobem zwiększania świadczenia?
6. Jakie grupy ubezpieczonych zyskają na projektowanych rozwiązaniach, a które mogą otrzymywać świadczenia niższe niż w obecnym stanie prawnym?
7. Czy ministerstwo analizowało wpływ planowanych zmian na decyzje dotyczące dalszej aktywności zawodowej osób, które osiągnęły wiek emerytalny?
8. Czy analizowano wpływ reformy na rynek pracy, poziom zatrudnienia osób starszych oraz dochody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych?
9. Jakie rozwiązania alternatywne były analizowane przez ministerstwo przed wyborem obecnego modelu?
10. Czy rozważane było pozostawienie obywatelom możliwości wyboru pomiędzy obecnym mechanizmem ponownego przeliczenia emerytury a nowym sposobem zwiększania świadczenia?
11. Czy ministerstwo planuje objąć nowymi zasadami wyłącznie osoby nabywające prawo do emerytury po wejściu w życie nowych przepisów, czy również osoby, które już pobierają świadczenia?
12. Jakie mechanizmy ochrony uzasadnionych oczekiwań obywateli przewidziano dla osób, które podejmowały decyzje zawodowe i finansowe w oparciu o obowiązujące obecnie przepisy?
13. Czy ministerstwo analizowało zgodność projektowanych zmian z konstytucyjną zasadą ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego prawa?
14. Czy sporządzono opinię dotyczącą zgodności projektowanych rozwiązań z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego dotyczącym ochrony praw słusznie nabytych oraz uzasadnionych oczekiwań obywateli?
15. Jakie wnioski ministerstwo wyciągnęło z doświadczeń reformy emerytalnej realizowanej w latach 2011–2014, w szczególności w zakresie prowadzenia dialogu społecznego oraz komunikowania obywatelom powodów i skutków planowanych zmian?
16. Czy ministerstwo dopuszcza możliwość zmiany podstawowych założeń reformy w wyniku konsultacji społecznych?
17. Czy ministerstwo może jednoznacznie zadeklarować, że ostateczny kształt reformy będzie wynikiem rzeczywistego dialogu społecznego oraz analizy zgłoszonych uwag, a nie wyłącznie realizacji wcześniej przyjętych założeń?