Interpelacja w sprawie wzajemności w międzynarodowych systemach zabezpieczenia społecznego, ochrony interesów obywateli polskich oraz przeglądu umów o zabezpieczeniu społecznym

Szanowny Panie Ministrze,

polityka zagraniczna Rzeczypospolitej Polskiej nie może polegać wyłącznie na pytaniu, co Polska może zaoferować obywatelom innych państw.

Minister spraw zagranicznych powinien równie konsekwentnie pytać:

Co na porównywalnych zasadach otrzymują Polacy?

Miliony naszych obywateli przez ostatnie dziesięciolecia pracowały w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Francji, Holandii, Norwegii, Austrii, Irlandii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i wielu innych państwach.

Płacili tam podatki i składki. Budowali tamte gospodarki. Nabywali uprawnienia emerytalne.

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej powinien więc posiadać dokładną wiedzę nie tylko o tym, jakie świadczenia Polska zapewnia cudzoziemcom, lecz również o tym, jakie świadczenia otrzymują Polacy za granicą.

Nie chodzi jedynie o emeryturę odpowiadającą składkom rzeczywiście odprowadzonym w danym państwie.

Pytanie dotyczy przede wszystkim świadczeń dodatkowych: dopłat gwarantujących minimalny dochód seniora, dodatków socjalnych, dodatkowych rocznych wypłat oraz innych świadczeń finansowanych z podatków obywateli danego państwa.

Nie można prowadzić odpowiedzialnej polityki zagranicznej według zasady:

Polska wypłaca – a o tym, co otrzymują Polacy, nawet nie mamy danych.

Jeżeli państwo polskie nie posiada takich danych, powinno je pozyskać.

Jeżeli istnieje asymetria – obywatele powinni o niej wiedzieć.

Jeżeli umowa międzynarodowa zawarta wiele lat temu wywołuje obecnie skutki, których nie przewidywano w chwili jej podpisania – powinna zostać poddana ponownej analizie.

Umowy międzynarodowe nie są prawami natury. Są rezultatem negocjacji między państwami i mogą być zmieniane lub renegocjowane w przewidzianym prawem trybie.

Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o zabezpieczeniu społecznym, sporządzona 18 maja 2012 r. i obowiązująca od 1 stycznia 2014 r.

Umowa przewiduje między innymi równe traktowanie osób nią objętych, możliwość sumowania okresów ubezpieczenia oraz proporcjonalne ustalanie świadczeń w określonych przypadkach.

Art. 12 przewiduje uwzględnianie okresów ubezpieczenia przebytych w drugim państwie, jeżeli jest to konieczne dla nabycia prawa do emerytury lub renty.

Art. 16 przewiduje natomiast, że jeżeli prawo do świadczenia powstaje dzięki sumowaniu okresów, rzeczywistą wysokość świadczenia określa się w oparciu o proporcję okresów przebytych zgodnie z ustawodawstwem danego państwa do wszystkich uwzględnianych okresów.

To rozwiązanie odpowiada intuicyjnej zasadzie:

każde państwo powinno odpowiadać finansowo przede wszystkim za okres ubezpieczenia przebyty w jego systemie.

Jednocześnie art. 5 umowy ustanawia zasadę transferu określonych świadczeń w przypadku zamieszkania na terytorium drugiej strony.

Co niezwykle istotne, art. 2 ust. 2 umowy stanowi, że umowę stosuje się również do ustaw i innych przepisów zmieniających lub uzupełniających objęte nią ustawodawstwo.

Art. 2 ust. 3 przewiduje jednak mechanizm dotyczący przepisów rozszerzających istniejące ustawodawstwo na nowe kategorie świadczeniobiorców, jeżeli właściwe władze dokonają odpowiedniego zawiadomienia w terminie określonym w umowie.

W związku z późniejszym wprowadzeniem w Polsce trzynastej i czternastej emerytury powstaje więc istotne pytanie:

Czy państwo polskie przeanalizowało skutki tych nowych świadczeń w odniesieniu do zawartych wcześniej umów międzynarodowych?

Czy świadomie zdecydowano, że dodatkowe świadczenia finansowane przez polskich podatników mają podlegać mechanizmom wynikającym z wcześniej zawartych umów?

Czy przeanalizowano możliwość dokonania odpowiednich zastrzeżeń lub zawiadomień?

Czy w ogóle policzono konsekwencje?

Państwo polskie ma prawo być solidarne.

Nie ma jednak obowiązku być naiwne.

Pierwszym obowiązkiem polskiej polityki zagranicznej jest ochrona interesów Rzeczypospolitej Polskiej i jej obywateli.

Dlatego proszę Pana Ministra o odpowiedź na następujące pytania:

1. Z iloma państwami Polska posiada obecnie obowiązujące dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym? Proszę przedstawić pełną listę państw, dat podpisania i dat wejścia w życie poszczególnych umów.
2. Które z tych umów przewidują sumowanie okresów ubezpieczenia przy ustalaniu prawa do emerytury?
3. Które z umów przewidują zasadę transferu emerytur, rent, dodatków lub podwyżek na terytorium drugiego państwa?
4. Jakie świadczenia dodatkowe, wykraczające poza świadczenie odpowiadające indywidualnym składkom, są objęte zakresem poszczególnych umów?
5. Czy MSZ przeprowadzało analizę rzeczywistej wzajemności ekonomicznej polskich umów o zabezpieczeniu społecznym, tj. porównanie dodatkowych uprawnień cudzoziemców w Polsce z dodatkowymi uprawnieniami Polaków w państwie będącym drugą stroną umowy?
6. Jeżeli tak – proszę przedstawić wyniki tych analiz. Jeżeli nie – dlaczego takich analiz nie przeprowadzono?
7. W których państwach obywatel polski mający bardzo krótki okres ubezpieczenia w danym państwie, ale długi okres ubezpieczenia w Polsce, może uzyskać finansowane ze środków publicznych tego państwa podwyższenie dochodu emerytalnego do określonego minimum?
8. Jakie warunki musi spełnić Polak w Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii, Austrii, Holandii, Belgii, Szwecji, Norwegii, Danii, Irlandii, Hiszpanii, Włoszech, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, aby uzyskać takie wsparcie?
9. Czy w poszczególnych państwach wymagane jest rzeczywiste zamieszkanie na ich terytorium?
10. Czy wymagany jest określony minimalny okres legalnego pobytu?
11. Czy wymagany jest minimalny okres ubezpieczenia?
12. Czy świadczenie zależy od dochodu lub majątku?
13. Czy przy ustalaniu prawa do zagranicznego minimum uwzględnia się polską emeryturę oraz inne zagraniczne emerytury zainteresowanego?
14. Czy istnieje państwo, które Polakowi mającemu jedynie symboliczną emeryturę częściową z tego państwa wypłaca pełne dodatkowe roczne świadczenie odpowiadające konstrukcyjnie polskiej 13. emeryturze, niezależnie od długości okresu ubezpieczenia?
15. Czy istnieje państwo, które w analogicznej sytuacji wypłaca Polakowi świadczenie odpowiadające konstrukcyjnie polskiej 14. emeryturze?
16. Czy którekolwiek z takich świadczeń jest wypłacane Polakom stale mieszkającym w Polsce, bez konieczności zamieszkiwania w państwie finansującym dodatek?
17. Ilu obywateli polskich pobiera obecnie za granicą świadczenia gwarantujące minimalny dochód seniora ponad wysokość emerytury wynikającej z ich składek?
18. Jaka jest łączna wartość takich świadczeń otrzymywanych przez Polaków?
19. Jeżeli MSZ nie posiada tych danych, czy zwróci się o nie do polskich placówek dyplomatycznych, właściwych instytucji zagranicznych i instytucji łącznikowych?
20. Czy MSZ analizowało Umowę między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o zabezpieczeniu społecznym po wprowadzeniu w Polsce 13. emerytury?
21. Czy dokonano ponownej analizy tej umowy po wprowadzeniu 14. emerytury?
22. Czy w związku z wprowadzeniem tych świadczeń Polska dokonała wobec Ukrainy jakiegokolwiek zawiadomienia przewidzianego w art. 2 ust. 3 umowy?
23. Jeżeli nie, czy analizowano możliwość dokonania takiego zawiadomienia oraz czy sporządzono opinię prawną w tej sprawie?
24. Jakie stanowisko MSZ zajmuje w sprawie zakresu pojęcia „świadczenia” z art. 1 umowy polsko-ukraińskiej w odniesieniu do 13. i 14. emerytury?
25. Czy zdaniem MSZ 13. i 14. emerytura podlegają zasadzie transferu wynikającej z art. 5 umowy polsko-ukraińskiej?
26. Jeżeli tak – na jakiej dokładnie podstawie prawnej?
27. Jeżeli nie – jakie ograniczenia dotyczą ich wypłacania osobom zamieszkałym na Ukrainie?
28. Czy przed wprowadzeniem 13. i 14. emerytury rząd zbadał wpływ nowych świadczeń na wszystkie zawarte wcześniej przez Polskę umowy o zabezpieczeniu społecznym?
29. Czy MSZ posiada opinie prawne przygotowane w tej sprawie? Jeśli tak, proszę przedstawić daty ich sporządzenia, autorów oraz zasadnicze wnioski.
30. Czy MSZ analizuje możliwość renegocjacji umowy z Ukrainą w celu jednoznacznego rozdzielenia świadczeń odpowiadających okresom ubezpieczenia od świadczeń solidarnościowych finansowanych z polskich podatków?
31. Jakie są prawne możliwości zmiany zakresu transferu nowych dodatkowych świadczeń, które nie istniały w chwili zawierania danej umowy?
32. Czy MSZ przeprowadzi kompleksowy przegląd wszystkich umów o zabezpieczeniu społecznym pod kątem:
    – wzajemności,
    – proporcjonalności,
    – eksportu świadczeń solidarnościowych,
    – minimalnego okresu ubezpieczenia,
    – wymogu zamieszkania,
    – ryzyka arbitrażu świadczeniowego?
33. W jakim terminie MSZ może przedstawić Sejmowi kompleksowe zestawienie pokazujące, jakie prawa dodatkowe otrzymują cudzoziemcy w Polsce i jakie analogiczne prawa otrzymują Polacy w państwach będących stronami umów?

Nie oczekuję odpowiedzi sprowadzającej się do stwierdzenia, że „tak działają umowy międzynarodowe”.

Umowy międzynarodowe zostały zawarte przez państwa.

Jeżeli interes Polski wymaga ponownego ich przeanalizowania, obowiązkiem rządu jest to zrobić.

Jeżeli Polska zapewnia obywatelom innego państwa świadczenia, których Polacy w analogicznej sytuacji nie otrzymują, nasi obywatele mają prawo o tym wiedzieć.

Jeżeli występuje pełna wzajemność – rząd powinien ją wykazać konkretnymi danymi.

Jeżeli jej nie ma – powinien wyjaśnić dlaczego.

Polska nie prowadzi polityki zagranicznej po to, aby zbawiać cały świat kosztem własnych obywateli.

Polityka zagraniczna Rzeczypospolitej Polskiej powinna przede wszystkim służyć Rzeczypospolitej Polskiej.

I właśnie takiej odpowiedzialności mają prawo oczekiwać od swojego ministra spraw zagranicznych polscy obywatele.