Interpelacja w sprawie stanu negocjacji ze stroną amerykańską dotyczących niekorzystnego traktowania obywateli polskich wracających na emeryturę do Polski

Szanowny Panie Premierze,

zwracam się z interpelacją w sprawie trwającego od lat problemu emerytalnego obywateli polskich, którzy po okresie pracy w Stanach Zjednoczonych wracają na emeryturę do Polski, oraz stanu negocjacji rządu Rzeczypospolitej Polskiej ze stroną amerykańską w tej kwestii. Temat jest systematycznie podnoszony przez przedstawicieli Polonii amerykańskiej, w tym Kongres Polonii Amerykańskiej, i nie traci aktualności wraz z kolejną falą powrotów.

Obowiązująca od 1 marca 2009 r. umowa między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki o zabezpieczeniu społecznym z 2 kwietnia 2008 r. umożliwia totalizację okresów ubezpieczenia i pobieranie dwóch świadczeń: z ZUS lub KRUS za okresy polskie oraz z Social Security Administration za okresy amerykańskie. Zniesienie z dniem 5 stycznia 2025 r. amerykańskiej klauzuli Windfall Elimination Provision (ustawa Social Security Fairness Act) usunęło jeden z najdotkliwszych mechanizmów obniżania Social Security z powodu polskiej emerytury. To ważna zmiana, lecz nie zamyka sprawy. Dla osób, które „przylatują na emeryturę” do Polski, pozostaje mechanizm, który w praktyce nadal je krzywdzi finansowo.

Osoby niebędące obywatelami ani rezydentami podatkowymi USA, zamieszkałe w Polsce i pobierające Social Security, podlegają amerykańskiemu podatkowi u źródła (tzw. non-resident alien tax/Alien Tax) w wysokości 30 proc. od 85 proc. świadczenia, czyli 25,5 proc. całej emerytury amerykańskiej. Podatek jest potrącany automatycznie przy wypłacie. Lista państw, których rezydenci są z tego potrącenia zwolnieni lub traktowani korzystniej, obejmuje m.in. Kanadę, Niemcy, Irlandię, Izrael, Włochy, Japonię, Rumunię, Szwajcarię i Wielką Brytanię. Polski na tej liście nie ma. W rezultacie obywatel polski, który przepracował w USA pełne składkowe lata i wraca do ojczyzny, traci z góry ponad jedną czwartą wypracowanego świadczenia – w odróżnieniu od emeryta osiadłego w Niemczech czy Wielkiej Brytanii.

Na to nakłada się opodatkowanie tego samego świadczenia w Polsce. Obowiązująca umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania z 8 października 1974 r. przewiduje zaliczenie podatku zapłaconego w USA na poczet podatku polskiego, ale praktyka bywa uciążliwa: potrzebne są zaświadczenia IRS lub konsulatu, banki w Polsce nierzadko pobierają zaliczki, a część emerytów – zwłaszcza o niskich świadczeniach – realnie płaci więcej, niż powinna. Nowa konwencja podatkowa z 2013 r. nie weszła w życie. Efekt jest taki, że powrót do Polski oznacza dla wielu rodzin polonijnych trwałe uszczuplenie amerykańskiej emerytury o około jedną czwartą, niezależnie od zniesienia WEP.

Do tego dochodzą problemy wykonawcze, które Polonia zgłasza od lat: długotrwałe postępowania totalizacyjne między SSA a ZUS/KRUS, trudności z uzyskaniem pełnych wyrównań po uchyleniu WEP za okres sprzed 2024 r., brak możliwości przeniesienia Medicare, zawieszanie części amerykańskich świadczeń uzupełniających poza USA oraz niska dostępność pomocy konsularnej przy sporach z SSA. Skala zjawiska rośnie, bo do Polski wraca coraz więcej osób z pokolenia emigracji lat 80., 90. i poakcesyjnej.

To nie jest spór o przywilej. Chodzi o to, aby obywatel RP, który legalnie wypracował emeryturę w sojuszniczym państwie i wraca do kraju, nie był traktowany gorzej niż rezydent innych państw partnerskich USA. Klucz leży po stronie negocjacji dyplomatycznych: albo w protokole do umowy o zabezpieczeniu społecznym, albo – przede wszystkim – w aktualizacji umowy podatkowej, która wyłączyłaby Social Security z amerykańskiego podatku u źródła dla rezydentów Polski albo ograniczyła opodatkowanie do państwa zamieszkania.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Jaki jest aktualny stan negocjacji rządu RP ze stroną amerykańską w sprawie niekorzystnego opodatkowania i pomniejszania emerytur Social Security obywateli polskich zamieszkałych w Polsce? Który resort prowadzi te rozmowy i kiedy odbyła się ostatnia formalna tura?

2. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych, samodzielnie lub wraz z Ministerstwem Finansów oraz Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, występowało do strony amerykańskiej o włączenie Polski do grona państw, których rezydenci są zwolnieni z 25,5-procentowego podatku u źródła od Social Security? Jeżeli tak – jaka była odpowiedź Waszyngtonu?

3. Jaki jest stan prac nad wejściem w życie lub renegocjacją polsko-amerykańskiej umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania w części dotyczącej emerytur publicznych, w tym świadczeń Social Security?

4. Czy planowana jest nowelizacja lub protokół dodatkowy do umowy o zabezpieczeniu społecznym z 2008 r., który usuwałby pozostałe nierówności dla osób przenoszących miejsce zamieszkania z USA do Polski?

5. Ile spraw emerytalnych i rentowych na styku ZUS/KRUS–SSA prowadzono w latach 2023–2026, jaki był średni czas ich załatwienia i ile skarg w tej materii wpłynęło do placówek RP w USA oraz do MSZ?

6. Jakie stanowisko przedstawiali w tej sprawie Kongres Polonii Amerykańskiej i inne organizacje polonijne oraz czy ich postulaty zostały formalnie przekazane stronie amerykańskiej?

7. Czy po uchyleniu WEP rząd RP monitoruje, czy wszyscy uprawnieni obywatele polscy – także ci już mieszkający w Polsce – otrzymali pełne wyrównania z SSA, i czy MSZ interweniuje w sprawach indywidualnych, w których wyrównanie nie nastąpiło?

8. Jakie konkretne działania i w jakim terminie ministerstwo zamierza podjąć, aby obywatele polscy wracający na emeryturę do kraju przestali być finansowo pokrzywdzeni względem rezydentów państw, które wynegocjowały ze Stanami Zjednoczonymi korzystniejsze zasady opodatkowania Social Security?

Uprzejmie proszę o udzielenie odpowiedzi w terminie przewidzianym przepisami. Problem nie jest nowy. Nowy jest tylko moment: po zniesieniu WEP pozostał mechanizm, który wciąż karze za powrót do Polski. Polonia ma prawo oczekiwać, że rząd sojusznika USA postawi tę sprawę wprost.

Z wyrazami szacunku

dr Tomasz Rzymkowski