Interpelacja w sprawie opodatkowania świadczeń wypłacanych przedsiębiorcom za pomoc uchodźcom z Ukrainy po wybuchu wojny w 2022 r.

Szanowny Panie Ministrze,

organy podatkowe stoją na stanowisku, że hotele, pensjonaty i inni przedsiębiorcy, którzy przyjmowali uchodźców i otrzymywali za to środki/rekompensaty (np. ryczałty wypłacane z budżetu państwa za pośrednictwem wojewodów), świadczyli odpłatne usługi i powinni odprowadzić od tych kwot podatek VAT.

Branża hotelowa i eksperci podatkowi zwracają uwagę, że wsparcie miało charakter pomocy humanitarnej w stanie wyższej konieczności oraz realizacji zadań państwa, a nie komercyjnej działalności gospodarczej. Warto również przypomnieć, w jakiej sytuacji znajdowała się wówczas branża hotelarska. Po okresie pandemii wiele hoteli było na granicy przetrwania. Część obiektów zakończyła działalność, inne dopiero próbowały odzyskać płynność finansową. Mimo to, kiedy państwo i samorządy zwróciły się o pomoc, hotelarze ponownie otworzyli swoje obiekty – tym razem dla ludzi uciekających przed wojną. Zapewniali im nie tylko dach nad głową, ale również wyżywienie i podstawową opiekę. Nie zastanawiali się, czy przyjęcie uchodźców będzie dla nich opłacalne.

Działali w przekonaniu, że wykonują zadanie ważne dla państwa. Działali na podstawie rozwiązań przyjętych przez władze publiczne, według zasad określanych przez wojewodów i inne instytucje odpowiedzialne za organizację pomocy. Nie mieli powodów zakładać, że kilka lat później sposób rozliczenia tej pomocy zostanie oceniony zupełnie inaczej. Ustalona przez państwo stawka wynosiła 70 zł brutto za osobodobę. W tej kwocie należało zapewnić miejsce noclegowe, całodzienne wyżywienie, ogrzewanie, energię elektryczną, wodę, pranie pościeli, środki czystości, obsługę pracowników oraz bieżące utrzymanie całego obiektu. Nie była to zwykła cena pobytu hotelowego, ustalana swobodnie przez przedsiębiorcę i obejmująca skalkulowaną marżę. Była to określona przez państwo kwota, w ramach której przedsiębiorca miał zrealizować konkretne zadanie pomocowe w warunkach kryzysu humanitarnego.

W latach 2022-2024 przedsiębiorcy stosowali zasady rozliczeń wynikające z zawieranych umów oraz praktyki wojewodów. Środki były wypłacane w wysokości określonej przez państwo, bez informacji, że po kilku latach organy skarbowe mogą potraktować je jako wynagrodzenie za standardową usługę komercyjną i zażądać podatku VAT zawartego w wypłaconej już stawce. Przedsiębiorcy byli w 2022 r. dla państwa partnerami, którzy pomogli opanować kryzys humanitarny. Dzisiaj są traktowani tak, jakby samodzielnie stworzyli model komercyjnej działalności, swobodnie ustalali jego warunki i od początku znali wszystkie konsekwencje podatkowe. Tymczasem to państwo określiło zasady, wysokość świadczeń i sposób organizacji pomocy. Przedsiębiorcy jedynie odpowiedzieli na wezwanie i wykonali powierzone im zadanie. A teraz Krajowa Administracja Skarbowa kwestionuje rozliczenia części przedsiębiorców z tamtego okresu.

Należy podkreślić, że nie chodzi o jednorazową akcję dotyczącą jednego zadania. Znany w mediach przypadek właściciela Hotelu Mieszko w Gorzowie Wielkopolskim wskazuje, że sprawa dotyczy również pomocy powodzianom w 2024 roku czy pogorzelcom po pożarze kamienicy w Gorzowie Wielkopolskim w styczniu 2026 roku. Wspomnianemu przedsiębiorcy zajęto środki na rachunku bankowym spółki, co bardzo ogranicza regulowanie zobowiązań wobec pracowników i dostawców. Taka sytuacja grozi nieodwracalnym szkodom jeszcze przed ostatecznym rozstrzygnięciem sporu przez niezależny sąd.

Problem został opisany przez „Dziennik Gazetę Prawną” (Agnieszka Pokojska „VAT od zakwaterowania ukraińskich uchodźców. Spór coraz głośniejszy, lecz nadal bez rozwiązania”) i stał się na tyle poważny, że Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (postanowienie z 27 maja 2026 r., sygn. akt I SA/Wr 1/26) zawiesił postępowanie i skierował pytania prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE).

Fakt skierowania pytań do sądu unijnego potwierdza, że przepisy budzą poważne i systemowe wątpliwości. Skoro jednoznacznej odpowiedzi poszukuje sąd administracyjny, trudno oczekiwać, że przedsiębiorca działający w pierwszych tygodniach wojny powinien był bezbłędnie przewidzieć wykładnię, która zostanie przyjęta kilka lat później. Negatywne skutki niejasnego prawa nie powinny być w całości przerzucane na obywatela, który działał w dobrej wierze, zgodnie z praktyką instytucji państwowych i w odpowiedzi na publiczny apel o pomoc.

Jeżeli podczas kolejnej wojny, powodzi, pożaru lub innej katastrofy państwo ponownie zwróci się do przedsiębiorców o natychmiastową pomoc, wielu z nich przypomni sobie dzisiejsze kontrole, wieloletnie postępowania i zajmowanie rachunków bankowych. Zanim otworzą swoje obiekty dla potrzebujących, zapytają prawników i doradców podatkowych, czy za kilka lat nie zostaną obciążeni skutkami niejasności, za które sami nie odpowiadają. W sytuacji kryzysowej państwo nie może pozwolić sobie na utratę zaufania tych, na których pomoc będzie chciało liczyć.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na pytania:

1. Czy obywatel powinien ponosić konsekwencje braku spójności między stanowiskiem instytucji organizujących i finansujących pomoc a późniejszym stanowiskiem organów podatkowych? Jakie działania należy na przyszłość poczynić, aby zaradzić systemowo takim sprzecznościom?

2. Czy ministerstwo rozważa przygotowanie zmian legislacyjnych, które wyłączą z opodatkowania środki otrzymywane przez przedsiębiorców na realizację opisanych wyżej zadań z zakresu pomocy humanitarnej?

Z poważaniem

dr Tomasz Rzymkowski