Interpelacja w sprawie zmiany systemu dystrybucji bezzwrotnego wsparcia dla mikro- i małych przedsiębiorstw na obszarach dotkniętych długotrwałym bezrobociem strukturalnym

Szanowni Państwo!

Zwracam się z prośbą o pilną analizę oraz zmianę obecnego modelu wsparcia przedsiębiorczości w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem powiatów, w których wysokie bezrobocie ma charakter długotrwały i strukturalny.

Problem ten szczególnie wyraźnie widoczny jest w części województwa mazowieckiego, w tym w powiecie szydłowieckim, który od wielu lat pozostaje obszarem o bardzo trudnej sytuacji na rynku pracy.

Nie jest wystarczające kierowanie do takich regionów środków na szkolenia, staże, aktywizację osób bezrobotnych czy jednorazowe wsparcie na samozatrudnienie, jeśli równocześnie nie powstaje odpowiednia liczba trwałych, lokalnych miejsc pracy w sektorze prywatnym.

Obecny system wsparcia w niewystarczającym stopniu łączy dwa podstawowe elementy polityki rozwoju:

- walkę z bezrobociem oraz rozwój istniejących mikro i małych przedsiębiorstw zdolnych do tworzenia miejsc pracy.

Przez ostatnie kilkadziesiąt lat na obszarach dotkniętych bezrobociem strukturalnym realizowane były kolejne programy aktywizacji zawodowej, szkolenia, staże i inne działania finansowane ze środków krajowych i europejskich.

Pomimo tego problem bezrobocia w części tych powiatów pozostaje nadal nierozwiązany.

Należy zatem postawić zasadnicze pytanie, czy dotychczasowy model interwencji jest właściwy.

- Szkolenie osoby bezrobotnej nie tworzy miejsca pracy.

- Staże nie tworzą trwałej lokalnej gospodarki.

- Dotacja na samozatrudnienie jednej osoby nie zastępuje rozwoju istniejącego przedsiębiorstwa, które dzięki inwestycji może stworzyć kilka lub kilkanaście trwałych miejsc pracy.

Jeżeli w danym powiecie brakuje odpowiedniej liczby prywatnych pracodawców, sama aktywizacja osób bezrobotnych nie rozwiąże problemu strukturalnego.

Mikro i małe przedsiębiorstwa stanowią naturalną podstawę lokalnego rynku pracy, szczególnie poza największymi aglomeracjami.

Zakład produkcyjny, restauracja, przedsiębiorstwo usługowe, firma budowlana, warsztat, piekarnia, zakład przetwórczy czy niewielka firma turystyczna mogą nie prowadzić działalności badawczo-rozwojowej ani posiadać patentów, a jednocześnie mogą stworzyć kilka lub kilkanaście miejsc pracy.

Tymczasem znaczna część dostępnego wsparcia dla przedsiębiorców uzależniana jest od innowacyjności, działalności B+R, cyfryzacji, internacjonalizacji, transformacji energetycznej, gospodarki obiegu zamkniętego lub innych wyspecjalizowanych celów.

Cele te są potrzebne, jednak nie mogą zastępować podstawowej polityki gospodarczej na terenach, na których podstawowym problemem jest brak wystarczającej liczby przedsiębiorstw i miejsc pracy.

Wnoszę zatem o utworzenie w programach krajowych i regionalnych odrębnego instrumentu:

„Bezzwrotne inwestycje MŚP na obszarach bezrobocia strukturalnego”

Instrument powinien być skierowany do istniejących mikro i małych przedsiębiorstw prowadzących lub rozwijających działalność, ale i osób chcących założyć nową działalność gospodarczą na terenie powiatów spełniających obiektywne kryteria długotrwałego bezrobocia.

Proponuję, aby podstawowymi zasadami programu były:

1. Bezzwrotne dofinansowanie inwestycji w wysokości od 100 000 do 5 000 000 zł, zależnie od wielkości projektu i liczby tworzonych miejsc pracy.

2. Intensywność pomocy wynosząca do 95% kosztów kwalifikowanych na obszarach o szczególnie trudnej sytuacji społeczno-gospodarczej, w granicach dopuszczonych przepisami dotyczącymi pomocy publicznej.

3. Możliwość finansowania przede wszystkim:

- maszyn i urządzeń,

- wyposażenia przedsiębiorstwa,

- rozbudowy i modernizacji zakładów,

- adaptacji lokali,

- uruchamiania nowych usług,

- zwiększenia zdolności produkcyjnych,

- automatyzacji,

- inwestycji energetycznych bezpośrednio związanych z rozwojem przedsiębiorstwa,

- zakupu technologii,

- przejmowania istniejących zakładów, działaności.

- tworzenia nowych punktów działalności.

4. Brak obowiązku wykazywania działalności B+R, patentu lub innowacji w skali kraju jako podstawowego warunku otrzymania pomocy.

5. Podstawowym kryterium powinien być realny efekt gospodarczy i zatrudnieniowy na lokalnym rynku pracy.

6. Wprowadzenie premiowania projektów tworzących trwałe miejsca pracy, np. dodatkowych punktów za każde utworzone stanowisko.

7. Uzależnienie części wysokości dotacji od liczby utworzonych miejsc pracy.

8. Obowiązek utrzymania inwestycji i zatrudnienia przez okres co najmniej 1-2 lata.

9. Preferencje dla przedsiębiorstw zatrudniających osoby bezrobotne z lokalnego rynku pracy.

10. Utworzenie wydzielonych kopert finansowych dla powiatów dotkniętych bezrobociem strukturalnym, aby przedsiębiorcy z takich terenów nie musieli bezpośrednio konkurować na identycznych zasadach z przedsiębiorstwami z największych i najsilniejszych ośrodków gospodarczych.

Lista obszarów objętych specjalnym wsparciem nie powinna być ustalana uznaniowo.

Proponuję zastosowanie automatycznego mechanizmu opartego na danych GUS i publicznych służb zatrudnienia.

Do programu kwalifikowałby się przykładowo powiat, w którym: stopa bezrobocia przekracza 150% średniej krajowej przez minimum 3 kolejne lata czy bezrobocie utrzymuje się powyżej określonego poziomu przez co najmniej 5 lat.

Można dodatkowo uwzględniać:

- odpływ ludności,

- liczbę przedsiębiorstw na 1000 mieszkańców,

- przeciętne wynagrodzenie,

- dochody mieszkańców,

- udział długotrwale bezrobotnych,

- liczbę dostępnych miejsc pracy,

- poziom inwestycji prywatnych.

Zamiast finansować bezrobocie – finansować powstawanie pracodawców.

Proponowana zmiana nie oznacza rezygnacji ze szkoleń, aktywizacji czy pomocy osobom bezrobotnym.

Chodzi przede wszystkim o zmianę proporcji.

Jeżeli problem strukturalnego bezrobocia trwa na danym obszarze od kilkunastu lub kilkudziesięciu lat, kolejne środki publiczne powinny być w większym stopniu kierowane na usunięcie przyczyny problemu, czyli niedostatecznej liczby trwałych miejsc pracy i prywatnych inwestycji.

Należy zatem wzmocnić politykę rynku pracy z polityką rozwoju przedsiębiorczości: bezrobotny → lokalny przedsiębiorca → inwestycja → nowe stanowisko pracy → trwałe zatrudnienie.

Szczególnej uwagi wymaga sposób wykorzystania środków programu Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027.

Region Mazowiecki Regionalny został wyodrębniony właśnie dlatego, aby poziom rozwoju Warszawy nie ograniczał możliwości wsparcia słabiej rozwiniętych części województwa mazowieckiego.

Jednocześnie w ramach Działania 1.3 „Innowacyjność i konkurencyjność MŚP” znaczna część środków przeznaczonych na typowe inwestycje rozwojowe przedsiębiorstw jest udostępniana poprzez instrumenty zwrotne.

Powstaje więc zasadnicze pytanie:

Dlaczego przedsiębiorca z powiatu dotkniętego wieloletnim bezrobociem strukturalnym, który chce zainwestować i stworzyć trwałe miejsca pracy, ma otrzymywać przede wszystkim pożyczkę, podczas gdy w większych ośrodkach/samorzadach do dyspozycji przedsiębiorców są również bezzwrotne formy wsparcia?

Ponadto likwidacja skutków bezrobocia jest finansowana przez państwo i samorząd przez kolejne lata a mogłaby być bezpośrednio rozwiązywana przez przedsiębiorców. Skoro przedsiębiorca może tu i teraz tworzyć miejsca pracy i bezpośrednio ograniczać problem bezrobocia, wsparcie powinno ułatwiać mu inwestycję, a nie zwiększać jego obciążenia.

Należy zatem przeanalizować, czy bardziej efektywne ekonomicznie nie byłoby przeznaczenie części środków na inwestycyjne wsparcie bezzwrotne powiązane bezpośrednio z obowiązkiem tworzenia miejsc pracy.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej przeprowadziło analizę skuteczności dotychczasowych programów UE w ograniczaniu długotrwałego bezrobocia strukturalnego na poziomie poszczególnych powiatów?

2. Jak zmieniła się stopa bezrobocia w powiatach o najwyższym bezrobociu w Polsce w okresie realizacji perspektyw finansowych 2007-2013, 2014-2020 oraz 2021-2027 i w jakim zakresie zmiany te można powiązać z interwencjami finansowanymi ze środków UE?

3. Ile środków bezzwrotnych w latach 2014-2025 otrzymały bezpośrednio mikro i małe przedsiębiorstwa w poszczególnych powiatach województwa mazowieckiego oraz jaka część tych środków trafiła do powiatów, w których stopa bezrobocia przekraczała średnią krajową o co najmniej 50%?

4. Ile trwałych miejsc pracy powstało w wyniku udzielenia mikro i małym przedsiębiorstwom tego wsparcia?

5. Dlaczego poziom długotrwałego bezrobocia strukturalnego nie stanowi silniejszego kryterium przy terytorialnym podziale bezzwrotnego wsparcia inwestycyjnego dla mikro i małych przedsiębiorstw?

6. Czy analizowano wprowadzenie wydzielonych kopert finansowych przeznaczonych dla przedsiębiorstw inwestujących w powiatach o długotrwale najwyższym bezrobociu, a jeżeli tak – jakie były wyniki tej analizy?

7. Dlaczego w obecnej perspektywie finansowej część środków przeznaczonych na inwestycje rozwojowe MŚP w Regionie Mazowieckim Regionalnym skierowano do instrumentów zwrotnych zamiast bezzwrotnego wsparcia inwestycyjnego powiązanego z tworzeniem miejsc pracy oraz jakie przesłanki ekonomiczne i społeczne przemawiały za takim rozwiązaniem?

8. Czy przeprowadzono analizę porównującą koszt utworzenia i utrzymania trwałego miejsca pracy poprzez bezzwrotne wsparcie inwestycyjne istniejącego mikro lub małego przedsiębiorstwa z kosztem wieloletniej aktywizacji osoby bezrobotnej?

9. Czy ministerstwo oraz Zarząd Województwa Mazowieckiego analizowały możliwość zmiany FEM 2021–2027 i przesunięcia części dostępnych środków na bezzwrotne inwestycje mikro i małych przedsiębiorstw na obszarach długotrwałego bezrobocia strukturalnego?

10. Czy istnieją przeszkody prawne, wynikające z prawa krajowego, zasad pomocy publicznej lub regulacji dotyczących funduszy europejskich, które uniemożliwiałyby utworzenie bezzwrotnego instrumentu inwestycyjnego dla mikro i małych przedsiębiorstw, w którym dostęp do wsparcia byłby uzależniony od lokalizacji inwestycji na obszarze długotrwałego bezrobocia strukturalnego, a wysokość pomocy od liczby utworzonych i utrzymanych miejsc pracy?

Wnoszę nie tylko o przedstawienie stanowiska, ale również o podjęcie prac nad zmianą obecnego systemu. A w szczególności wnoszę o:

1. Przeprowadzenie analizy terytorialnej dystrybucji bezzwrotnego wsparcia inwestycyjnego dla mikro i małych przedsiębiorstw w podziale na powiaty oraz zestawienie jej z wieloletnim poziomem bezrobocia, tak aby możliwe było ustalenie, czy środki inwestycyjne trafiają w odpowiedniej skali do obszarów o najtrudniejszej sytuacji na rynku pracy.

2. Opracowanie i wprowadzenie obiektywnej klasyfikacji obszarów długotrwałego bezrobocia strukturalnego, opartej na wieloletniej relacji stopy bezrobocia w powiecie do średniej krajowej, która mogłaby być wykorzystywana przy terytorialnym kierowaniu instrumentów polityki rozwojowej.

3. Utworzenie odrębnego instrumentu bezzwrotnego wsparcia inwestycyjnego dla mikro i małych przedsiębiorstw na obszarach długotrwałego bezrobocia strukturalnego, przeznaczonego na realne inwestycje rozwojowe przedsiębiorstw tworzące nowe miejsca pracy.

4. Wydzielenie części dostępnych środków FEM 2021-2027 dla Regionu Mazowieckiego Regionalnego i przeznaczenie ich na pilotaż tego instrumentu w powiatach województwa mazowieckiego dotkniętych długotrwałym bezrobociem strukturalnym.

5. Powiązanie intensywności bezzwrotnego wsparcia inwestycyjnego z liczbą nowych, trwałych miejsc pracy, przy jednoczesnym obowiązku utrzymania zadeklarowanego zatrudnienia przez określony okres i zastosowaniu proporcjonalnego zwrotu pomocy w przypadku niedotrzymania warunków.

6. Uwzględnienie takiego mechanizmu w programowaniu perspektywy finansowej UE 2028-2034, z możliwością zastosowania go w skali całej Polski w powiatach spełniających obiektywne kryteria długotrwałego bezrobocia strukturalnego.

Po kilkudziesięciu latach występowania bezrobocia strukturalnego na tych samych obszarach konieczna jest ocena nie tylko tego, ile pieniędzy publicznych zostało wydanych, lecz przede wszystkim tego, czy dotychczasowy sposób ich wydawania doprowadził do trwałej zmiany lokalnej struktury gospodarczej.

Jeżeli mimo kolejnych programów pomocowych te same powiaty nadal znajdują się wśród obszarów o najtrudniejszej sytuacji na rynku pracy, państwo i samorząd województwa powinny rozważyć zmianę mechanizmu interwencji.

Celem nie powinno być wyłącznie finansowanie skutków bezrobocia.

Celem powinno być stworzenie warunków, w których lokalne przedsiębiorstwa będą w stanie inwestować, rozwijać się i tworzyć trwałe miejsca pracy tam, gdzie są one najbardziej potrzebne.

Wnoszę o szczegółowe ustosunkowanie się do przedstawionych propozycji oraz wskazanie, które z proponowanych rozwiązań mogą zostać wdrożone jeszcze w ramach perspektywy finansowej 2021-2027, a które zostaną uwzględnione przy projektowaniu systemu wsparcia po 2027 roku.

Z poważaniem

Agnieszka Górska

Poseł na Sejm RP