Interpelacja w sprawie wdrożenia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/2831 oraz skutków projektowanej reformy Państwowej Inspekcji Pracy dla rynku pracy i sektora usług cyfrowych

Szanowna Pani Minister,

w związku z prowadzonymi pracami dotyczącymi wdrożenia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/2831 w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform oraz projektowanymi zmianami dotyczącymi kompetencji Państwowej Inspekcji Pracy, zwracam się z interpelacją dotyczącą potencjalnych skutków tych regulacji dla polskiego rynku pracy osób świadczących usługi w elastycznych formach współpracy oraz sektora usług cyfrowych.

Celem regulacji dotyczących pracy platformowej powinno być zapewnienie właściwej ochrony osobom, które pomimo formalnego funkcjonowania jako osoby samozatrudnione w rzeczywistości wykonują pracę w warunkach odpowiadających stosunkowi pracy. Jednocześnie sposób implementacji nowych przepisów powinien uwzględniać różnorodność współczesnego rynku usług oraz nie prowadzić do automatycznego utożsamiania każdej aktywności prowadzonej za pośrednictwem platform internetowych z zatrudnieniem pracowniczym. Szczególne wątpliwości dotyczą sytuacji niezależnych specjalistów, takich jak programiści, graficy, tłumacze, fotografowie, twórcy treści, montażyści czy inni przedstawiciele wolnych zawodów, którzy wykorzystują platformy internetowe przede wszystkim do wyszukiwania klientów, zawierania umów, komunikacji lub rozliczania wykonanych usług. W przypadku takich osób wykorzystanie algorytmów, systemów rekomendacyjnych lub narzędzi opartych na sztucznej inteligencji nie musi samo w sobie oznaczać podporządkowania charakterystycznego dla stosunku pracy. Są to rozwiązania powszechnie wykorzystywane we współczesnej gospodarce cyfrowej.

Z przekazanych mi informacji wynika, że szczególne obawy środowiska freelancerów dotyczą możliwości objęcia nowymi regulacjami również platform pełniących przede wszystkim funkcję techniczną, pośredniczącą lub rozliczeniową, a w konsekwencji ingerencji w relacje pomiędzy niezależnymi wykonawcami a ich klientami. W przestrzeni publicznej pojawiają się również pytania o potencjalne skutki nowych regulacji dla poziomu zatrudnienia. W wywiadzie udzielonym serwisowi Business Insider, odnosząc się do sytuacji pracowników sektora dostaw, Pani Minister wskazała m.in.:

„Prawdopodobne jest też, że ten kurier trafi do kolejki w Urzędzie Pracy. Dotąd mógł zarobić, teraz będzie musiał znaleźć pracodawcę, który jest skłonny wydać o wiele więcej niż wydawał na niego dotychczasowy pracodawca, bo razem z wszystkimi składkami ZUS“.

Wypowiedź ta rodzi pytanie, w jakim stopniu potencjalny wzrost bezrobocia, likwidacja części dotychczasowych modeli współpracy oraz zwiększenie kosztów zatrudnienia zostały uwzględnione w analizach poprzedzających projektowane zmiany. Nie można bowiem pomijać ryzyka, że część podmiotów korzystających obecnie z usług niezależnych wykonawców nie zdecyduje się na tworzenie nowych miejsc pracy w ramach stosunku pracy, lecz ograniczy zakres zlecanych usług, zrezygnuje ze współpracy albo przeniesie ją do podmiotów funkcjonujących poza Polską.

Problem jest szczególnie istotny w przypadku wysoko wykwalifikowanych specjalistów realizujących wiele niezależnych zleceń na rzecz różnych klientów, także zagranicznych. Taki model aktywności gospodarczej istotnie różni się od sytuacji osoby faktycznie podporządkowanej jednej platformie i wykonującej pracę w warunkach zbliżonych do klasycznego zatrudnienia.

Według informacji przekazanych przez przedstawicieli sektora usług dla freelancerów nawet około 380 tys. osób może korzystać z tego rodzaju form współpracy i rozliczeń. Wskazuje się ponadto, że znaczna część freelancerów posiada równocześnie zatrudnienie na podstawie umowy o pracę, natomiast wykonywanie dodatkowych zleceń stanowi dla nich uzupełniające źródło dochodu. Zmiany legislacyjne powinny zatem zostać poprzedzone szczegółową analizą ich wpływu nie tylko na poziom ochrony pracowników, ale również na zatrudnienie, przedsiębiorczość, wpływy podatkowe, konkurencyjność polskiej gospodarki cyfrowej oraz możliwość dalszego funkcjonowania elastycznych form zarobkowania. Istotne znaczenie ma również odpowiedź na pytanie, czy polski ustawodawca zamierza ograniczyć implementację do wymogów wynikających bezpośrednio z prawa Unii Europejskiej, czy też planowane jest przyjęcie regulacji dalej idących, określanych jako tzw. gold-plating.

Szczególnie ważne jest precyzyjne rozróżnienie pomiędzy platformą, która faktycznie organizuje i kontroluje wykonywanie pracy, a podmiotem świadczącym wyłącznie usługi technologiczne, pośredniczące lub rozliczeniowe dla osób prowadzących niezależną działalność zawodową. Nadmiernie szeroka regulacja mogłaby prowadzić do ograniczenia legalnych i opodatkowanych form wykonywania dodatkowych zleceń, przenoszenia aktywności na platformy zagraniczne albo wzrostu szarej strefy. Konsekwencją mogłyby być nie tylko problemy dla samych wykonawców, ale także zmniejszenie wpływów podatkowych państwa.

Mając powyższe na uwadze, zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Czy w toku prac nad projektem ustawy wdrażającej dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/2831 oraz nad reformą Państwowej Inspekcji Pracy ministerstwo oszacowało potencjalny wpływ projektowanych zmian na poziom zatrudnienia i bezrobocia w Polsce? Jeśli tak, jakie są wyniki tych analiz?

2. Czy w ocenie skutków regulacji oszacowano liczbę osób, które mogą utracić dotychczasowe źródło dochodu w wyniku ograniczenia lub likwidacji określonych modeli współpracy cywilnoprawnej, samozatrudnienia lub pracy za pośrednictwem platform?

3. Czy ministerstwo oszacowało potencjalny wzrost wydatków Funduszu Pracy oraz innych wydatków publicznych związanych z obsługą osób, które w wyniku projektowanych zmian mogą zarejestrować się jako osoby bezrobotne lub korzystać ze świadczeń publicznych?

4. Czy ministerstwo zamierza wdrożyć dyrektywę 2024/2831 wyłącznie w zakresie wymaganym prawem Unii Europejskiej, czy też planowane jest wprowadzenie regulacji dalej idących? Jeżeli planowana jest szersza regulacja, jakie przesłanki przemawiają za takim rozwiązaniem?

5. Czy projektowane przepisy będą jednoznacznie rozróżniały platformy faktycznie organizujące i kontrolujące wykonywanie pracy od platform pełniących wyłącznie funkcje technologiczne, pośredniczące, ogłoszeniowe lub rozliczeniowe?

6. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie wyraźnych regulacji chroniących niezależnych specjalistów i freelancerów przed automatycznym uznawaniem ich relacji z klientami lub platformą za stosunek pracy wyłącznie z uwagi na korzystanie z algorytmów, systemów rekomendacyjnych, narzędzi AI lub innych technologii cyfrowych?

7. Czy przeprowadzono analizę wpływu projektowanych zmian na osoby, które wykonują dodatkowe zlecenia poza podstawowym zatrudnieniem na podstawie umowy o pracę?

8. Czy ministerstwo posiada dane dotyczące liczby freelancerów i niezależnych specjalistów, których mogą objąć projektowane regulacje? Jeżeli tak, jaka jest według ministerstwa liczba takich osób?

9. Czy Ministerstwo Finansów oraz Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przeprowadziły analizę potencjalnego wpływu nowych regulacji na dochody budżetu państwa z tytułu PIT, CIT, VAT oraz składek na ubezpieczenia społeczne?

10. Czy analizowano ryzyko przeniesienia części współpracy freelancerów i przedsiębiorców z polskich platform rozliczeniowych na platformy działające z państw trzecich lub poza polskim systemem podatkowym? Jeżeli tak, jakie są wyniki tej analizy?

11. Czy w ocenie skutków regulacji uwzględniono ryzyko wzrostu szarej strefy wynikające z ograniczenia obecnie legalnych i opodatkowanych form współpracy pomiędzy freelancerami a ich klientami?

12. Jakie konkretnie przesłanki będą decydowały o stwierdzeniu, że pomiędzy osobą wykonującą usługi a platformą lub jej klientem istnieje stosunek pracy? Czy samo korzystanie z systemów algorytmicznych będzie mogło stanowić podstawę takiego ustalenia?

13. Jaką rolę w tym zakresie ma pełnić Państwowa Inspekcja Pracy oraz jakie gwarancje proceduralne będą przysługiwały osobie i przedsiębiorcy w przypadku zakwestionowania przez PIP dotychczasowej podstawy współpracy?

14. Czy decyzja Państwowej Inspekcji Pracy dotycząca istnienia stosunku pracy będzie wywoływała skutki natychmiastowe, czy też jej wykonanie będzie mogło zostać wstrzymane do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy przez sąd?

15. Czy ministerstwo przeprowadziło konsultacje projektowanych rozwiązań z przedstawicielami sektora freelancerów, branży IT, organizacji przedsiębiorców oraz podmiotów świadczących usługi pośrednictwa i rozliczania pracy niezależnych specjalistów? Jeżeli tak, jakie najważniejsze zastrzeżenia zostały zgłoszone i które z nich uwzględniono?

16. Czy przed przyjęciem ostatecznych rozwiązań ministerstwo zamierza przeprowadzić pogłębioną analizę wpływu regulacji na konkurencyjność polskiego sektora cyfrowego i ryzyko przenoszenia zleceń oraz działalności gospodarczej poza Polskę?

17. Czy w związku z potencjalnymi skutkami projektowanych regulacji dla rynku pracy ministerstwo rozważa zastosowanie odpowiedniego okresu przejściowego umożliwiającego przedsiębiorcom, platformom oraz osobom wykonującym pracę dostosowanie modeli współpracy do nowych przepisów?

18. W jaki sposób ministerstwo zamierza pogodzić cel polegający na ochronie osób faktycznie wykonujących pracę w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy z koniecznością zachowania możliwości legalnego wykonywania niezależnej działalności przez osoby, które świadomie wybierają model freelancingu lub samozatrudnienia?