Interpelacja w sprawie funkcjonowania instytucji świadka koronnego oraz tzw. małego świadka koronnego w polskim systemie prawa karnego

Panie Ministrze,

w przestrzeni publicznej ponownie pojawia się dyskusja dotycząca zasad stosowania instytucji tzw. małego świadka koronnego oraz jej znaczenia dla prowadzonych postępowań karnych. Zwraca się przy tym uwagę, że osoba korzystająca z tego mechanizmu sama jest sprawcą przestępstwa, która przekazuje organom ścigania informacje dotyczące innych uczestników przestępstwa oraz okoliczności jego popełnienia w zamian za możliwość łagodniejszego potraktowania przez wymiar sprawiedliwości.

Pojęcie „małego świadka koronnego“ nie jest pojęciem ustawowym i odnosi się przede wszystkim do rozwiązania określonego w art. 60 § 3 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem na wniosek prokuratora sąd stosuje nadzwyczajne złagodzenie kary wobec sprawcy współdziałającego z innymi osobami, jeżeli ujawni on informacje dotyczące osób uczestniczących w przestępstwie oraz istotne okoliczności jego popełnienia. Art. 60 § 4 K.k. przewiduje ponadto możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary, na wniosek prokuratora, wobec sprawcy, który ujawnił nieznane wcześniej organom istotne okoliczności innego poważnego przestępstwa.

Odmienną konstrukcją jest właściwa instytucja świadka koronnego, określana niekiedy jako „duży świadek koronny“, uregulowana ustawą z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym. Świadkiem koronnym jest podejrzany dopuszczony do składania zeznań w charakterze świadka na zasadach określonych w tej ustawie, a decyzję o dopuszczeniu dowodu z jego zeznań podejmuje sąd okręgowy na wniosek prokuratora, złożony po uzyskaniu zgody prokuratora generalnego lub upoważnionego zastępcy. Ustawa przewiduje szczegółowe przesłanki zastosowania tej instytucji, jak również wyłącza możliwość skorzystania z niej m.in. przez osobę, która popełniła lub usiłowała popełnić zbrodnię zabójstwa albo kierowała zorganizowaną grupą przestępczą; świadek koronny co do zasady nie podlega karze za ujawnione przestępstwa objęte ustawą, w których uczestniczył.

Obie instytucje służą pozyskiwaniu informacji istotnych dla wykrywania i ścigania przestępstw, zwłaszcza popełnianych przez wiele osób lub w ramach zorganizowanych struktur przestępczych, jednak różnią się przesłankami, trybem zastosowania oraz konsekwencjami dla osoby współpracującej z organami ścigania. Rzecznik praw obywatelskich wskazywał w przeszłości na potrzebę analizy praktyki stosowania tzw. małego świadka koronnego, w tym w kontekście wiarygodności takich dowodów oraz gwarancji procesowych osób obciążanych wyjaśnieniami współsprawcy.

Szczególnego znaczenia nabiera zapewnienie, aby korzyść procesowa, którą może uzyskać osoba współpracująca z organami ścigania, nie prowadziła do obniżenia standardów oceny wiarygodności składanych przez nią wyjaśnień lub zeznań. Istotne pozostają również przejrzystość praktyki prokuratorskiej, jednolitość stosowania art. 60 § 3 i 4 K.k., zakres kontroli sądowej oraz możliwość oceny skuteczności obu instytucji na podstawie danych statystycznych.

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Ile przypadków zastosowania instytucji określanej jako „mały świadek koronny“, ze wskazaniem odrębnie art. 60 § 3 oraz art. 60 § 4 K.k., odnotowano w każdym z lat 2016-2026 (dla 2026 r. według danych dostępnych na dzień udzielenia odpowiedzi), w tym ile razy prokurator wystąpił ze stosownym wnioskiem, a ile razy doszło do nadzwyczajnego złagodzenia kary?

2. Ilu osobom w każdym z lat 2016-2026 przyznano status świadka koronnego na podstawie ustawy z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym, a także ile w tym okresie skierowano do sądów wniosków o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka koronnego i w ilu przypadkach sądy odmówiły ich uwzględnienia?

3. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości lub Prokuratura Krajowa prowadziły w latach 2016-2026 analizy dotyczące skuteczności oraz prawidłowości stosowania obu wskazanych instytucji, w szczególności pod kątem przypadków odwoływania lub istotnej zmiany wcześniejszych wyjaśnień, podważenia ich wiarygodności przez sądy albo niewystarczającego potwierdzenia ich innymi dowodami?

4. Jakie standardy, wytyczne lub mechanizmy nadzorcze obowiązują obecnie prokuratorów przy ocenie informacji przekazywanych przez osoby ubiegające się o korzyści wynikające z art. 60 § 3 lub § 4 K.k., w szczególności w zakresie konieczności ich weryfikacji przy wykorzystaniu niezależnych źródeł dowodowych?

5. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi obecnie lub planuje prace legislacyjne dotyczące zmiany przepisów o świadku koronnym albo art. 60 § 3 i 4 K.k., w szczególności w zakresie przesłanek korzystania z tych instytucji, zakresu decyzji prokuratora, kontroli sądowej, obowiązku weryfikowania uzyskanych informacji innymi dowodami lub zwiększenia przejrzystości statystycznej ich stosowania; jeśli tak, to jaki jest zakres i przewidywany harmonogram tych prac?