Interpelacja w sprawie wykorzystania ulgi na wspieranie szkolnictwa wyższego i nauki oraz mechanizmów wiązania finansowania nauki z sektorem prywatnym

Szanowny Panie Ministrze,

od lat w środowisku naukowym i akademickim powraca ten sam punkt odniesienia: unijny cel nakładów na badania i rozwój na poziomie 3% PKB, przyjęty jeszcze w ramach strategii lizbońskiej i powtórzony w kolejnych dokumentach programowych Unii Europejskiej. Polska od dwudziestu lat konsekwentnie nie zbliża się do tego celu, a najnowsze dane wskazują, że trend jest w ostatnim czasie odwrotny do zakładanego. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego krajowe nakłady brutto na działalność badawczo-rozwojową (GERD) wyniosły w 2024 r. 51,5 mld zł, co odpowiada 1,41% PKB, wobec 1,56% PKB w roku 2023 – a więc odnotowano nie tylko dystans do celu unijnego, ale i regres względem roku poprzedniego.

W debacie publicznej i środowiskowej towarzyszącej tym danym regularnie podnoszona jest kwestia niedostatecznego udziału sektora prywatnego w finansowaniu nauki i szkolnictwa wyższego w Polsce oraz potrzeby budowania trwałych mechanizmów współpracy między biznesem a instytucjami akademickimi. Formułowane są przy tym postulaty wprowadzenia nowych zachęt podatkowych, które miałyby ułatwić taki transfer środków. Tymczasem od 1 stycznia 2022 r. w polskim systemie podatkowym funkcjonuje już instrument o takim właśnie przeznaczeniu – tzw. ulga sponsoringowa, wprowadzona w ramach pakietu zmian określanego jako Polski Ład. Na podstawie art. 18ee ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych oraz odpowiednio art. 26ha ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, podatnicy mogą odliczyć od podstawy opodatkowania dodatkowe 50% kosztów uzyskania przychodów poniesionych na działalność sportową, kulturalną oraz wspierającą szkolnictwo wyższe i naukę, co w praktyce pozwala rozliczyć 150% takiego wydatku.

Podatnicy korzystający z tego odliczenia są obowiązani złożyć wraz z zeznaniem roczne informacje CIT-CSR (odpowiednio PIT-CSR), w których wykazują poniesione koszty w rozbiciu na trzy kategorie celów: sportowych, kulturalnych oraz związanych ze wspieraniem szkolnictwa wyższego i nauki. Dane te powinny więc pozwalać na precyzyjną ocenę, w jakim stopniu przedsiębiorcy rzeczywiście korzystają z tego instrumentu w części dotyczącej nauki i szkolnictwa wyższego, a w konsekwencji – czy problemem jest brak odpowiedniej zachęty podatkowej, czy raczej brak instytucjonalnego kanału umożliwiającego jej wykorzystanie przy niskich kosztach transakcyjnych. Dane te nie są jednak publikowane w formie umożliwiającej taką ocenę, co czyni dotychczasową dyskusję na ten temat w istotnej mierze pozbawioną podstawy empirycznej.

Warto przy tym zauważyć, że polskie prawo nie przewiduje obecnie mechanizmu dobrowolnej desygnacji części już należnego podatku na rzecz instytucji nauki i szkolnictwa wyższego, analogicznego do rozwiązań funkcjonujących w innych państwach europejskich. We Włoszech podatnicy mogą przeznaczyć 0,5% podatku dochodowego od osób fizycznych (tzw. cinque per mille) na wybraną przez siebie uczelnię lub instytut badawczy, wskazując go w odrębnej rubryce deklaracji podatkowej. Na Słowacji od 2004 r. funkcjonuje mechanizm desygnacji podatkowej dostępny również dla osób prawnych, w którym wysokość desygnowanej części podatku dochodowego (1% albo 2%) jest uzależniona od tego, czy podatnik dokonał wcześniej własnej darowizny na cele społecznie użyteczne w określonej wysokości – co stanowi rozwiązanie łączące instrument bezkosztowy dla podatnika z zachętą do podejmowania współpracy o charakterze bardziej trwałym.

W związku z powyższym uprzejmie proszę Pana Ministra o odpowiedź na następujące pytania:

1. Jaka była liczba podatników podatku dochodowego od osób prawnych oraz podatku dochodowego od osób fizycznych, którzy w latach 2022, 2023 i 2024 skorzystali z odliczenia na podstawie art. 18ee ustawy o CIT oraz art. 26ha ustawy o PIT w części dotyczącej kosztów poniesionych na wspieranie szkolnictwa wyższego i nauki?

2. Jaka była łączna kwota kosztów uzyskania przychodów wykazanych przez podatników jako poniesione na wspieranie szkolnictwa wyższego i nauki w informacjach CIT-CSR oraz PIT-CSR w każdym z lat 2022, 2023 i 2024, z podaniem wartości odrębnie dla każdego roku?

3. Czy Ministerstwo Finansów dysponuje danymi pozwalającymi wyodrębnić wartość odliczenia przypadającą na cel związany ze szkolnictwem wyższym i nauką od łącznej wartości ulgi obejmującej także cele sportowe i kulturalne, a jeśli tak – jaka jest ta wartość w ujęciu rocznym za lata 2022-2024?

4. Czy Ministerstwo Finansów prowadziło lub planuje przeprowadzić analizę efektywności ulgi sponsoringowej jako instrumentu wspierania współpracy między sektorem prywatnym a instytucjami nauki i szkolnictwa wyższego, w tym ocenę, czy niski poziom wykorzystania tego instrumentu – o ile dane to potwierdzą – wynika z niedostatecznej atrakcyjności ulgi czy z wysokich kosztów transakcyjnych związanych z jej zastosowaniem?

5. Czy w Ministerstwie Finansów rozważane są prace legislacyjne nad wprowadzeniem mechanizmu dobrowolnej desygnacji części podatku dochodowego od osób fizycznych lub osób prawnych na rzecz instytucji nauki i szkolnictwa wyższego, wzorowanego na rozwiązaniach funkcjonujących we Włoszech lub na Słowacji, jako instrumentu uzupełniającego istniejącą ulgę na sponsoring poprzez obniżenie kosztu transakcyjnego pierwszego kontaktu między podatnikiem a instytucją naukową?