Interpelacja w sprawie stałych sądów polubownych, arbitrów branżowych oraz innych podmiotów pozasądowego rozstrzygania i rozwiązywania sporów

Szanowny Panie Premierze,

działając na podstawie art. 192 regulaminu Sejmu RP oraz art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora, składam niniejszą interpelację w sprawie stałych sądów polubownych, arbitrów branżowych oraz innych podmiotów pozasądo-wego rozstrzygania i rozwiązywania sporów.

W polskim porządku prawnym funkcjonuje rozproszony, tworzony na przestrzeni ponad dwóch dekad system stałych sądów polubownych, arbitrów i innych organów pozasądowego rozstrzygania sporów, powoływanych na podstawie kolejnych ustaw i działających przy organach administracji, regulatorach rynku bądź samorządach gospodarczych.

Do najważniejszych z nich należą:

• stałe polubowne sądy konsumenckie przy wojewódzkich inspektoratach Inspekcji Handlowej – działające na podstawie art. 37 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej;
• Sąd Polubowny przy Komisji Nadzoru Finansowego – działający na podstawie art. 18 ustawy z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym; według sprawozdania za 2024 r. wpłynęło do niego blisko 12 883 wniosków, a na listach figurowało 288 mediatorów i 38 arbitrów, przy czym postępowania te niemal w całości miały charakter mediacyjny (mediacje – 12 860, arbitraż – jedynie 23 sprawy);
• Bankowy Arbitraż Konsumencki (Arbiter Bankowy) przy Związku Banków Polskich – podmiot utworzony uchwałą sektora bankowego, a następnie wpisany jako podmiot nr 1 do rejestru podmiotów uprawnionych prowadzonego przez prezesa UOKiK na podstawie ustawy z dnia 23 września 2016 r. o pozasądowym rozwiązywaniu sporów konsumenckich; orzeka w nim de facto dwóch arbitrów, a rozstrzygnięcia są wiążące wyłącznie dla banku;
• Rzecznik Finansowy – prowadzący postępowania na podstawie ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej;
• Koordynator do spraw negocjacji przy prezesie Urzędu Regulacji Energetyki – działający na podstawie ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne;
• Rzecznik Praw Pasażera Kolei przy prezesie Urzędu Transportu Kolejowego – działający na podstawie ustawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym;
• prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej – rozstrzygający spory konsumenckie na rynku telekomunikacyjnym i pocztowym;
• Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej – stały sąd polubowny działający przy samorządzie gospodarczym powołanym na podstawie ustawy z dnia 30 maja 1989 r. o izbach gospodarczych, rozpoznający spory gospodarcze w oparciu o część piątą Kodeksu postępowania cywilnego.

Instytucje te powstawały z założeniem odciążenia sądownictwa powszechnego, przyspieszenia rozstrzygnięć i obniżenia kosztów dochodzenia roszczeń. Po latach ich funkcjonowania brak jednak spójnego, zbiorczego obrazu tego, ilu łącznie zatrudniają lub angażują arbitrów, mediatorów i osób obsługujących, ile środków publicznych i pozapublicznych pochłania ich utrzymanie oraz – co najistotniejsze – czy i w jakim stopniu realnie zmniejszają obciążenie sądów powszechnych.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Premiera z następującymi pytaniami:

1. Jaka jest pełna lista podmiotów pozasądowego rozstrzygania i rozwiązywania sporów (stałych sądów polubownych, arbitrów, rzeczników i koordynatorów) działających w Polsce na podstawie ustaw, wraz ze wskazaniem podstawy prawnej oraz organu lub podmiotu, przy którym każdy z nich funkcjonuje?

2. Ilu arbitrów, superarbitrów, mediatorów oraz sędziów polubownych figuruje na listach poszczególnych z tych podmiotów, a ile spośród tych osób faktycznie prowadziło postępowania w ostatnich trzech latach (2023, 2024, 2025)?

3. Jaki jest roczny koszt funkcjonowania każdego z tych podmiotów w latach 2023-2025, z rozbiciem na koszty wynagrodzeń arbitrów i mediatorów, koszty obsługi administracyjnej oraz pozostałe koszty?

4. Z jakich źródeł finansowane jest utrzymanie poszczególnych podmiotów – w jakiej części z budżetu państwa (oraz z budżetów których dysponentów), a w jakiej ze składek lub środków sektorów branżowych (np. sektora bankowego, energetycznego, telekomunikacyjnego) bądź z opłat wnoszonych przez strony?

5. Ile spraw (wniosków) faktycznie wpłynęło do każdego z tych podmiotów w latach 2023-2025 i ile z nich zakończyło się merytorycznym rozstrzygnięciem, ugodą, odmową wszczęcia lub umorzeniem?

6. Jaki odsetek wniosków w stałych polubownych sądach konsumenckich oraz w pozostałych podmiotach był oddalany lub pozostawał bez rozpoznania wyłącznie z powodu braku zgody drugiej strony (przedsiębiorcy) na poddanie się postępowaniu?

7. Czy Rada Ministrów dysponuje jakąkolwiek analizą lub szacunkiem tego, w jakim stopniu działalność tych podmiotów realnie odciąża sądy powszechne – tj. jaka liczba lub jaki odsetek spraw rozstrzygniętych pozasądowo trafiłaby w przeciwnym razie na wokandę sądów powszechnych? Jeżeli tak – jakie są wyniki takiej analizy; jeżeli nie – dlaczego taka ewaluacja nie jest prowadzona?

8. Jaki jest przeciętny czas trwania postępowania oraz jednostkowy koszt rozpoznania jednej sprawy w poszczególnych podmiotach, w porównaniu z analogicznymi wskaźnikami dla sądów powszechnych w sprawach o zbliżonym przedmiocie i wartości?

9. Czy istnieją podmioty utworzone na podstawie ustaw, które w praktyce nie podejmują działalności orzeczniczej albo rozpoznają znikomą liczbę spraw przy jednoczesnym ponoszeniu kosztów utrzymania – a jeżeli tak, to które i jakie są tego przyczyny?

10. Czy – poza wymienionymi wyżej – funkcjonują w Polsce inne analogiczne stałe sądy polubowne, arbitrzy branżowi lub organy pozasądowego rozstrzygania sporów działające na podstawie odrębnych ustaw (np. w sektorze ubezpieczeń, na rynku kapitałowym, w sporcie, w zamówieniach publicznych czy w rolnictwie), a jeśli tak, to jaka jest ich podstawa prawna, obsada i wpływ spraw?

11. Czy Rada Ministrów rozważa uporządkowanie, konsolidację lub reformę tego rozproszonego systemu (w tym ujednolicenie zasad sprawozdawczości i publikowania danych o kosztach oraz wpływie spraw) w celu podniesienia jego przejrzystości i faktycznej skuteczności w odciążaniu sądownictwa powszechnego?