Interpelacja w sprawie faktycznego stosowania ustawy z dnia 20 stycznia 2011 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych za rażące naruszenie prawa

Szanowny Panie Ministrze,

działając na podstawie art. 192 regulaminu Sejmu RP oraz art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora, składam niniejszą interpelację w sprawie faktycznego stosowania ustawy z dnia 20 stycznia 2011 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych za rażące naruszenie prawa.

Ustawa miała stanowić realny mechanizm odpowiedzialności regresowej: gdy Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego wypłaci odszkodowanie za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej z rażącym naruszeniem prawa, funkcjonariusz, który do naruszenia doprowadził, ma ponieść odpowiedzialność majątkową. Zgodnie z art. 9 ustawy odszkodowanie należne od funkcjonariusza nie może przekroczyć dwunastokrotności jego miesięcznego wynagrodzenia, a w razie winy umyślnej – funkcjonariusz odpowiada do pełnej wysokości wypłaconego odszkodowania. Mechanizm uruchamia kierownik podmiotu, który po wypłacie ma obowiązek zawiadomić prokuratora (art. 7), prokurator zaś prowadzi postępowanie wyjaśniające i – jeżeli stwierdzi podstawy – wytacza powództwo przeciwko funkcjonariuszowi (art. 8).

Założeniom tym praktyka jednak zaprzecza. Wszystko wskazuje na to, że ustawa pozostaje przepisem martwym. W pierwszych latach jej obowiązywania – według danych przywoływanych przez resort finansów – nie odnotowano w istocie żadnego przypadku rzeczywistego pociągnięcia funkcjonariusza do odpowiedzialności majątkowej na jej podstawie. Także w kolejnych latach liczba postępowań pozostawała znikoma: z dostępnych informacji publicznych wynika, że w skali całego kraju rejestruje się rocznie zaledwie pojedyncze postępowania.

Dzieje się tak, mimo że skala szkód wyrządzanych niezgodnym z prawem wykonywaniem władzy publicznej jest znaczna. Tylko w latach 2016 – I połowa 2019, według danych Ministerstwa Sprawiedliwości, w sprawach o odszkodowania i zadośćuczynienia dochodzone od Skarbu Państwa zapadło ponad 700 rozstrzygnięć sądowych, a łączna wartość zasądzonych z tego tytułu kwot przekroczyła 213 mln zł. Środki te obciążają podatnika, a przewidziany przez ustawodawcę mechanizm przeniesienia części tego ciężaru na osoby, które rażąco naruszyły prawo, pozostaje w praktyce nieużywany.

W związku z powyższym, w celu ustalenia rzeczywistej skali stosowania ustawy oraz oceny zasadności jej nowelizacji, zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

1. Ile zawiadomień, o których mowa w art. 7 ustawy (zawiadomienie prokuratora przez kierownika podmiotu po wypłacie odszkodowania), wpłynęło do jednostek prokuratury od wejścia ustawy w życie, tj. od 17 maja 2011 r., do chwili obecnej – w rozbiciu na poszczególne lata?
2. Ile postępowań wyjaśniających prokuratura wszczęła na podstawie ustawy w tym okresie, ile z nich zakończyło się wytoczeniem powództwa przeciwko funkcjonariuszowi, a w ilu prokurator odmówił wytoczenia powództwa – również w rozbiciu na lata?
3. Ile prawomocnych orzeczeń sądowych zasądzających odszkodowanie od funkcjonariusza publicznego zapadło na podstawie tej ustawy od jej wejścia w życie oraz jaka jest średnia wartość zasądzonego odszkodowania?
4. Jaka łączna kwota została faktycznie wyegzekwowana lub dobrowolnie wpłacona przez funkcjonariuszy na podstawie tych orzeczeń, w porównaniu z kwotami odszkodowań wypłaconych uprzednio przez Skarb Państwa i jednostki samorządu terytorialnego?
5. W ilu sprawach odpowiedzialność funkcjonariusza ustalono na zasadzie winy umyślnej, tj. do pełnej wysokości wypłaconego odszkodowania (z wyłączeniem ograniczenia z art. 9 ustawy)?
6. Czy – i w ilu przypadkach – stwierdzono niedopełnienie przez kierowników podmiotów obowiązku zawiadomienia prokuratora (art. 7 ustawy) oraz czy w związku z tym wyciągnięto wobec tych osób jakiekolwiek konsekwencje, w tym na podstawie art. 231 Kodeksu karnego?
7. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości lub Prokuratura Krajowa prowadziły analizę przyczyn znikomego stosowania ustawy oraz dokonały oceny jej skuteczności w świetle celu, dla którego została uchwalona? Jeżeli tak – jakie są wnioski z takiej analizy?
8. Czy w resorcie sprawiedliwości rozważane są zmiany legislacyjne mające przywrócić realną funkcję tej ustawy? Jeżeli tak – na jakim etapie znajdują się te prace?