Interpelacja w sprawie bezpieczeństwa i dywersyfikacji dostaw surowców krytycznych dla Polskiej Grupy Zbrojeniowej, w tym Mesko SA w Skarżysku-Kamiennej, PIT-Radwar SA, PCO SA i innych spółek z udziałem Skarbu Państwa, w kontekście zasobów minerałów krytycznych państw Afryki i wdrożenia rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1252 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ustanowienia ram na rzecz zapewnienia bezpiecznych i zrównoważonych dostaw surowców krytycznych

Szanowny Panie Ministrze,

zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1252 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ustanowienia ram na rzecz zapewnienia bezpiecznych i zrównoważonych dostaw surowców krytycznych (Critical Raw Material Act, CRMA), do 2030 żadne państwo trzecie nie może być źródłem więcej niż 65% rocznego zużycia danego surowca strategicznego, który to limit dotyczy każdego z łańcuchów dostaw osobno. Sytuacja geopolityczna jest skrajnie napięta i wychodzi poza tymczasowe zakłócenia stając się głównym czynnikiem kształtującym globalne łańcuch dostaw. Na rynkach metali ziem rzadkich zdominowana jest przez wojnę handlową i surowcową między Chinami oraz USA i UE.

Afryka wyróżnia się na światowej scenie, posiadając około 30% zasobów minerałów krytycznych. Na uwagę zasługuje szczególnie Demokratyczna Republika Konga, posiadając około 47% światowych rezerw kobaltu i 15% metali ziem rzadkich. Również, Republika Południowej Afryki ma znaczące udziały w chromie, manganie i platynie, podczas gdy inne kraje, takie jak Gabon i Zimbabwe, także mają kopalnie rud, takich jak lit i miedź. Te liczby wyjaśniają, dlaczego kontynent uznawany jest za trzecim preferowanym kierunkiem dla inwestycji w sektorze wydobywczym, zaraz za Ameryką Łacińską i Kanadą. Mimo stosunkowo ograniczonego budżetu przeznaczanego na eksplorację, Afryka przyciągnęła około 13,9% bezpośrednich inwestycji zagranicznych w sektorze wydobywczym w latach 2018-2022, z łączną kwotą 77 miliardów dolarów, z czego 4,7 miliarda przeznaczone specjalnie na eksplorację nowych złóż.

Wraz z szybkim przejściem na transformację energetyczną i cyfrową, popyt na te kluczowe minerały wciąż rośnie, a Afryka ma nadzieję skorzystać z tego korzystnego trendu. Tradycyjnie Wielka Brytania, Kanada i Australia są uważane za głównych graczy w afrykańskim sektorze wydobywczym. Jednak stają w obliczu rosnącej konkurencji ze strony nowych graczy, zwłaszcza z Chin.

Aby przeciwdziałać swojej zależności od Chin, Unia Europejska wzmocniła swoje partnerstwa z wieloma krajami afrykańskimi poprzez inicjatywy takie jak „Global Gateway“.

Ministerstwo Aktywów Państwowych sprawuje nadzór nad Polską Grupą Zbrojeniową i odpowiada za to, aby zakłady min. MESKO SA w Skarżysku Kamiennej, PIT-Radwar SA, PCO SA i inne miały zapewnioną ciągłość dostaw komponentów zawierających metale ziem rzadkich.

1. W jaki sposób rząd RP zamierza zrealizować wymogi unijnego rozporządzenia CRMA w zakresie dywersyfikacji dostaw surowców krytycznych, tak aby żaden kraj trzeci nie odpowiadał za więcej niż 65% dostaw danego surowca strategicznego do Polski? Czy mapowane są zasoby i możliwości w wspomnianych krajach Afryki?

2. Czy resort dokonał audytu polskiego przemysłu (w szczególności sektorów: zbrojeniowego, chemicznego i energetycznego) pod kątem stopnia ich uzależnienia od surowców krytycznych pochodzących z kierunków obarczonych wysokim ryzykiem geopolitycznym (np. Chiny, Federacja Rosyjska)?

3. Czy zakłady MESKO SA w Skarżysku Kamiennej jako jedno z kluczowych przedsiębiorstw o znaczeniu strategicznym, z dużym udziałem w programie SAFE ma precyzyjnie zmapowany łańcuch dostaw i jest przygotowane na wykorzystanie narzędzi i sprostanie obowiązkom wynikającym z rozporządzenia CRMA?

4. Czy w ramach unijnej strategii Global Gateway Polska planuje podjąć dwustronne działania dyplomatyczne lub gospodarcze z państwami Afryki Zachodniej (takimi jak Gwinea, Ghana czy Nigeria), DRK, Gabon, Rwanda, Zimbabe w celu zabezpieczenia dostaw boksytu, litu oraz innych metali ziem rzadkich dla krajowych przedsiębiorstw?

5. Czy polskie spółki z udziałem Skarbu Państwa (np. KGHM, Grupa Azoty) zgłosiły lub planują zgłosić do Komisji Europejskiej wnioski o nadanie statusu „Projektu Strategicznego CRMA“ dla inwestycji wydobywczych lub przetwórczych realizowanych poza granicami Unii Europejskiej, w tym na kontynencie afrykańskim?

6. Jak rząd RP odnosi się do coraz częstszych zakazów eksportu nieprzetworzonych surowców mineralnych (tzw. raw minerals export bans) wprowadzanych przez rządy państw Afryki Zachodniej i czy polskie programy wsparcia eksportu uwzględniają konieczność współfinansowania tamtejszej infrastruktury przetwórczej w formule partnerstwa?

7. W jaki sposób polska dyplomacja ekonomiczna zamierza zabezpieczać interesy ewentualnych polskich inwestorów w regionie Afryki Zachodniej w obliczu wysokiej niestabilności politycznej (tzw. pasa zamachów stanu w Sahelu) oraz silnej ekspansji kapitałowej Chin i Rosji w tamtejszych sektorach wydobywczych?

Z poważaniem

Andrzej Szejna
Poseł na Sejm RP