Interpelacja w sprawie otwarcia Bazy danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami (BDO) dla obywateli, organizacji społecznych i mediów

Szanowna Pani Minister!

Baza danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami (BDO), prowadzona na podstawie działu VI ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1587, z późn. zm.), jest podstawowym narzędziem państwa służącym monitorowaniu rynku odpadów. W jej skład wchodzą m.in. rejestr podmiotów, prowadzony przez marszałków województw i funkcjonujący od 24 stycznia 2018 r., oraz uruchomione z dniem 1 stycznia 2020 r. moduł ewidencji odpadów i moduł sprawozdawczości. Zgodnie z art. 81 ust. 1 ustawy administratorem BDO jest minister właściwy do spraw klimatu.

Zgodnie z art. 49 ust. 7 ustawy o odpadach rejestr podmiotów jest publicznie dostępny - z wyłączeniem m.in. numeru PESEL, adresu poczty elektronicznej, warunków umowy zawartej z organizacją odzysku sprzętu elektrycznego i elektronicznego oraz rodzaju i wysokości zabezpieczenia finansowego. Każdy może zatem bez logowania sprawdzić, czy dany podmiot figuruje w rejestrze i w jakim zakresie. Co więcej, na mocy art. 49 ust. 9 tej ustawy rejestr zawiera również zestawienie zbiorcze - wykaz funkcjonujących spalarni i współspalarni odpadów w podziale na województwa oraz według przepustowości. Ustawodawca przesądził więc już, że publiczna jawność zarówno danych o podmiotach, jak i zestawień zbiorczych jest w tym obszarze rozwiązaniem właściwym. Na tym jednak jawność się kończy. Dane gromadzone w module ewidencji odpadów oraz w module sprawozdawczości - a więc informacje o tym, jakie odpady, w jakich ilościach, przez kogo i dokąd zostały faktycznie przekazane oraz w jaki sposób zostały zagospodarowane - dostępne są wyłącznie użytkownikom wymienionym w zamkniętym katalogu z art. 83 ust. 1 ustawy o odpadach. Szczegółowy zakres ich uprawnień określa rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 24 kwietnia 2025 r. w sprawie funkcjonowania Bazy danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami (Dz. U. 2025 r. poz. 585).

Katalog ten obejmuje właściwych ministrów, generalnego dyrektora ochrony środowiska i regionalnych dyrektorów ochrony środowiska, prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej, głównego geodetę kraju, marszałków województw, wojewodów, starostów, wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, organy Inspekcji Ochrony Środowiska i Państwowej Inspekcji Sanitarnej, zarządy związków międzygminnych i metropolitalnych, Policję, Inspekcję Transportu Drogowego, organy nadzoru górniczego, a także Krajową Administrację Skarbową oraz Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy (art. 83 ust. 1 pkt 23 i 24). Nie obejmuje natomiast obywateli, organizacji ekologicznych i społecznych, dziennikarzy, a także - co zasługuje na szczególne podkreślenie - radnych, którzy wykonują ustawową funkcję kontrolną wobec organów wykonawczych gmin i powiatów, a organy te dostęp do BDO posiadają.

Utrzymywanie tego stanu trudno pogodzić z regułami dostępu do informacji o środowisku. Zgodnie z art. 18 pkt 3 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2026 r. poz. 670) wobec informacji dotyczących rodzaju i ilości wytwarzanych odpadów oraz miejsca ich wytwarzania nie stosuje się podstaw odmowy udostępnienia określonych w art. 16 ust. 1 pkt 4-7 i 10 tej ustawy - a więc ani ochrony danych osobowych osób trzecich, ani tajemnicy przedsiębiorstwa, ani tajemnicy statystycznej. Ustawodawca jednoznacznie przesądził zatem, że informacje o odpadach nie korzystają z ochrony właściwej dla tajemnicy handlowej. Odpowiada to standardowi wynikającemu z Konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, sporządzonej w Aarhus dnia 25 czerwca 1998 r. (Dz. U. z 2003 r. nr 78, poz. 706), oraz z dyrektywy 2003/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2003 r. w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska i uchylającej dyrektywę Rady 90/313/EWG.

Za otwarciem danych przemawiają również ustalenia Najwyższej Izby Kontroli, i to formułowane konsekwentnie. W informacji o wynikach kontroli P/23/054, opublikowanej 27 marca 2024 r., izba stwierdziła, że BDO nie pozwalała na zagregowanie danych o wszystkich spalarniach odpadów funkcjonujących na terenie danego województwa, i skierowała do ministra klimatu i środowiska wniosek o kontynuowanie działań w celu wprowadzenia w BDO funkcjonalności umożliwiającej agregację danych zawartych w decyzjach oraz sprawozdaniach o wytwarzanych odpadach i o gospodarowaniu odpadami.

Rok później, w informacji o wynikach kontroli P/23/039, opublikowanej 25 marca 2025 r., NIK ustaliła, że od 1 stycznia 2018 r. do 30 czerwca 2024 r. na utworzenie i obsługę BDO wydatkowano prawie 77 mln zł, a mimo to baza „nie służy swojemu podstawowemu celowi”. Izba wskazała, że BDO nie posiadała funkcji umożliwiającej wyliczanie dla całego kraju wskaźników udziału poszczególnych sposobów postępowania z odpadami, a przy opracowywaniu sprawozdania z realizacji Krajowego planu gospodarki odpadami korzystano głównie z danych Centralnego Systemu Odpadowego oraz danych Głównego Urzędu Statystycznego sprzed pięciu lat. NIK ponownie wniosła do ministra klimatu i środowiska o wprowadzenie do BDO funkcjonalności zapewniających rzetelne i skuteczne monitorowanie rynku odpadów.

Otwarcie danych o odpadach nie jest zatem wyłącznie postulatem z zakresu jawności życia publicznego. Jest to realne narzędzie ograniczania szarej strefy: nielegalnych składowisk, porzucanych odpadów niebezpiecznych i fikcyjnego obiegu dokumentów. Mieszkańcy, którzy obserwują wzmożony ruch pojazdów ciężarowych w kierunku hali magazynowej czy nieużytku, nie mają dziś żadnej możliwości sprawdzenia, czy ktokolwiek legalnie przyjmuje w tym miejscu odpady i w jakich ilościach. Koszty usuwania odpadów porzuconych ponoszą natomiast gminy oraz budżet państwa.

Podkreślam, że przedmiotem niniejszej interpelacji nie jest postulat udostępniania osobom trzecim danych o cenach, kontrahentach handlowych czy dokumentach finansowych podmiotów gospodarczych. Chodzi o dostęp - również w formie publicznego modułu raportowego, otwartych danych i interfejsu programistycznego - do informacji o rodzaju, ilości oraz miejscu wytworzenia i zagospodarowania odpadów, a więc do informacji, którym ustawodawca wprost odmówił ochrony jako tajemnicy przedsiębiorstwa.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska prowadzi lub planuje prace legislacyjne zmierzające do rozszerzenia dostępu do danych gromadzonych w module ewidencji odpadów i module sprawozdawczości BDO na podmioty spoza katalogu określonego w art. 83 ust. 1 ustawy o odpadach, w szczególności na organizacje ekologiczne i społeczne, media oraz obywateli? Jeżeli tak - na jakim etapie znajdują się te prace i jaki jest ich harmonogram?

2. Jak resort uzasadnia utrzymywanie niedostępności danych o rodzaju i ilości wytwarzanych odpadów oraz miejscu ich wytwarzania, skoro art. 18 pkt 3 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku wyłącza wobec takich informacji możliwość odmowy ich udostępnienia z powołaniem się na tajemnicę przedsiębiorstwa, ochronę danych osobowych osób trzecich oraz tajemnicę statystyczną?

3. Czy resort analizował zgodność obecnego modelu dostępu do BDO z konwencją z Aarhus oraz z dyrektywą 2003/4/WE, w szczególności w zakresie obowiązku aktywnego rozpowszechniania informacji o środowisku? Jeżeli tak - proszę o przedstawienie wyników tej analizy.

4. Ile wniosków o udostępnienie informacji o środowisku dotyczących danych zgromadzonych w BDO wpłynęło do ministra klimatu i środowiska w latach 2023-2026 (I półrocze), ile z nich załatwiono pozytywnie, a w ilu przypadkach wydano decyzję o odmowie i na jakiej podstawie prawnej?

5. W ilu przypadkach podmioty przekazujące dane do BDO wystąpiły z wnioskiem o wyłączenie informacji z udostępniania w trybie art. 16 ust. 1 pkt 7 i ust. 3 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku, ile takich wniosków uwzględniono, a w ilu wydano decyzję odmowną?

6. Czy BDO umożliwia obecnie wygenerowanie zestawień zbiorczych o masie odpadów według poszczególnych kodów w podziale na województwa, powiaty i gminy oraz według instalacji przyjmujących odpady? Jeżeli nie - kiedy taka funkcjonalność zostanie wdrożona?

7. Jakie działania podjęto w celu realizacji wniosków pokontrolnych Najwyższej Izby Kontroli z 27 marca 2024 r. (kontrola P/23/054) oraz z 25 marca 2025 r. (kontrola P/23/039), dotyczących wprowadzenia do BDO funkcjonalności umożliwiających agregację danych i rzetelne monitorowanie rynku odpadów? Proszę o wskazanie zakresu rzeczowego, harmonogramu i szacowanego kosztu tych prac.

8. Jaka była łączna kwota wydatkowana na utworzenie, utrzymanie i rozwój BDO od 1 stycznia 2018 r. do 30 czerwca 2026 r., w podziale na poszczególne lata oraz na źródła finansowania wskazane w art. 81 ust. 9 i 10 ustawy o odpadach, to jest środki budżetu państwa w części pozostającej w dyspozycji ministra właściwego do spraw klimatu, środki Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz środki przeznaczone na rozwój projektów cyfrowych i teleinformatycznych?

9. Czy planowane jest udostępnienie publicznego interfejsu programistycznego (API) oraz publikacja danych z BDO jako danych otwartych na portalu dane.gov.pl - w zakresie rejestru podmiotów oraz danych zagregowanych pochodzących z modułu sprawozdawczości? Jeżeli nie - jakie przeszkody prawne lub techniczne to uniemożliwiają?

10. Czy resort rozważa utworzenie publicznego modułu raportowego BDO udostępniającego dane o masie odpadów przyjętych i przetworzonych przez poszczególne instalacje w podziale na kody odpadów, w ujęciu rocznym - bez ujawniania cen, kontrahentów i dokumentów finansowych?

11. Na jakiej podstawie prawnej i na jakich warunkach finansowych zadania związane z funkcjonowaniem BDO realizuje Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy oraz jaki jest obecny podział zadań między ministerstwem a instytutem? Proszę o wskazanie rodzaju, daty i zakresu czynności prawnej, na podstawie której instytut wykonuje te zadania, oraz łącznej kwoty wynagrodzenia wypłaconego mu z tego tytułu w latach 2024-2026.

12. Czy minister klimatu i środowiska rozważał skorzystanie z uprawnienia przewidzianego w art. 81 ust. 3 i 4 ustawy o odpadach, to jest powierzenia administrowania BDO w całości lub w określonym zakresie jednostce podległej lub nadzorowanej? Jeżeli nie - dlaczego, skoro przepis ten nie wymaga zmiany ustawy?

13. Na jakim etapie znajdują się rozpoczęte w maju 2024 r. prace nad nowelizacją ustawy o odpadach przenoszącą kompetencje ministra w zakresie administrowania BDO na Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy, o których informowała Najwyższa Izba Kontroli, wskazując, że do dnia zakończenia kontroli projekt nie uzyskał wpisu do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów? Czy projekt został do tego wykazu wpisany?

14. Czy resort rozważa przyznanie dostępu do BDO organom stanowiącym jednostek samorządu terytorialnego - radom gmin, radom powiatów i sejmikom województw - w związku z wykonywaną przez nie funkcją kontrolną wobec organów wykonawczych, które taki dostęp już posiadają?

15. Czy ministerstwo analizowało wpływ otwarcia danych o odpadach na skuteczność wykrywania nielegalnych składowisk i porzuconych odpadów oraz na wysokość ponoszonych przez gminy kosztów ich usuwania? Jeżeli tak - proszę o przedstawienie wniosków z tej analizy.

Uprzejmie proszę o udzielenie odpowiedzi na piśmie w terminie określonym w art. 193 ust. 1 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej.

Z wyrazami szacunku

Michał Moskal
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej