Interpelacja w sprawie działań państwa w zakresie usuwania nielegalnych składowisk odpadów i zabezpieczania mieszkańców, na przykładzie odpadów nielegalnie zdeponowanych w wyrobisku po kopalni piasku w Strzyżowie, gm. Horodło

Szanowna Pani Minister,

zwracam się z interpelacją w sprawie odpadów zdeponowanych w wyrobisku po kopalni piasku w miejscowości Strzyżów, gmina Horodło, powiat hrubieszowski, w szczególności na działkach nr 1061/16 i 1061/17.

Sprawa ta trwa od niemal dziesięciu lat i ma szczególne znaczenie dla mieszkańców powiatu hrubieszowskiego. Nie chodzi już tylko o ustalenie odpowiedzialności za nielegalne gospodarowanie odpadami, lecz przede wszystkim o bezpieczeństwo ludzi i środowiska oraz o skuteczność państwa w doprowadzeniu do usunięcia odpadów.

Z ustaleń Najwyższej Izby Kontroli wynika, że sprawa nieprawidłowości dotyczących rekultywacji wyrobiska była sygnalizowana organom publicznym jeszcze przed jej nagłośnieniem w mediach. Przełom nastąpił jednak dopiero na początku sierpnia 2017 r., po emisji materiału telewizyjnego dokumentującego zwożenie odpadów do wyrobiska.

Podczas przeprowadzonej następnie kontroli wykonano siedem odkrywek – sześć na działce nr 1061/17 i jedną na działce nr 1061/16. We wszystkich siedmiu stwierdzono obecność zmieszanych odpadów komunalnych. Z każdej odkrywki pobrano próbki. Na zlecenie Prokuratury Okręgowej w Zamościu pobrano ponadto 27 próbek odpadów, 27 próbek gleby oraz dwie próbki wody ze studni w Strzyżowie.

Szczególne zaniepokojenie budzą wyniki ekspertyz przywołane przez NIK. Według opinii sporządzonej na zlecenie Prokuratury Okręgowej w Zamościu jeden z pobranych odpadów posiadał właściwości niebezpieczne i mógł powodować raka. Badane odpady nie spełniały wymagań właściwych dla odpadów obojętnych. Eksperci wskazywali ponadto, że ze zdeponowanych odpadów mogą być wypłukiwane m.in. chlorki, fluorki, siarczany i metale ciężkie, które w przypadku przedostawania się do wód podziemnych, powierzchniowych lub ujęć wody pitnej mogą powodować ich skażenie.

Wojewódzki inspektorat ochrony środowiska wymierzył przedsiębiorcy prowadzącemu działalność związaną z przetwarzaniem odpadów w wyrobisku administracyjną karę pieniężną w wysokości 500 tys. zł za przetwarzanie odpadów bez wymaganego zezwolenia na działce 1061/16 i niezgodnie z posiadanym zezwoleniem na działce 1061/17. Nałożono również karę 2 tys. zł za transport odpadów bez wymaganego zezwolenia. Według stanu opisanego przez NIK wobec nieuregulowania należności skierowano je do egzekucji.

Najpoważniejszym problemem okazało się jednak doprowadzenie do faktycznego usunięcia odpadów.

Kolejne decyzje administracyjne nakazujące ich usunięcie były kwestionowane lub uchylane. W odniesieniu do działki nr 1061/16 samorządowe kolegium odwoławcze stwierdziło w 2020 r. nieważność decyzji wójta m.in. dlatego, że obowiązek nałożono na podmiot, co do którego nie ustalono, iż jest posiadaczem odpadów w rozumieniu ustawy o odpadach. Problem ustalenia właściwego podmiotu zobowiązanego do usunięcia odpadów stał się zatem jedną z głównych przeszkód w skutecznym przeprowadzeniu postępowania.

W wynikach kontroli NIK dotyczącej usuwania nielegalnie zdeponowanych odpadów niebezpiecznych przypadek Horodła został wskazany jako mieszanina odpadów, w tym niebezpiecznych, zagrażających życiu i zdrowiu ludzi i środowisku, zdeponowana w wyrobisku po kopalni Strzyżów. Według stanu objętego tą kontrolą odpady pozostawały nieusunięte.

Trzeba jednocześnie wyraźnie zaznaczyć, że ustalenia NIK opisują stan z poprzednich lat. Nie znalazłem aktualnego dokumentu organu ochrony środowiska, który jednoznacznie potwierdzałby, że odpady zostały całkowicie wydobyte i usunięte. Właśnie dlatego niezbędne jest przedstawienie przez ministerstwo aktualnego stanu faktycznego, prawnego i środowiskowego.

Sprawa Strzyżowa jest również sprawdzianem rozwiązań systemowych dotyczących tzw. bomb ekologicznych. Państwo nie może dopuścić do sytuacji, w której spór o to, kto jest posiadaczem odpadów, kolejne odwołania i wieloletnie procedury administracyjne prowadzą w praktyce do pozostawienia potencjalnie niebezpiecznych substancji w ziemi przez kilkanaście lat.

Niezależnie od późniejszego dochodzenia odpowiedzialności i kosztów od podmiotów zobowiązanych, podstawowym obowiązkiem organów państwa powinno być niedopuszczenie do trwałego zagrożenia dla mieszkańców, gleby i zasobów wodnych.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy według stanu na dzień udzielania odpowiedzi odpady znajdujące się na działkach nr 1061/16 i 1061/17 w Strzyżowie zostały w całości usunięte? Jeżeli nie, jaka ich ilość – według aktualnych szacunków – nadal znajduje się w wyrobisku i na jakiej powierzchni oraz głębokości zalega?
2. Jakie są obecnie ustalenia dotyczące rodzaju i składu pozostających tam odpadów? Czy po 2017 r. wykonywano kolejne odkrywki, pobierano próbki lub przeprowadzano badania pozwalające zweryfikować pierwotne ustalenia?
3. Kiedy po raz ostatni badano glebę, wody podziemne, powierzchniowe oraz wodę w studniach znajdujących się w sąsiedztwie wyrobiska i jakie były wyniki tych badań? Proszę o wskazanie w szczególności wyników dotyczących metali ciężkich, chlorków, fluorków, siarczanów oraz innych substancji związanych ze zdeponowanymi odpadami.
4. Czy istnieje aktualna, sporządzona po 2023 r. ocena zagrożenia dla zdrowia mieszkańców i środowiska wynikającego z pozostawania odpadów w Strzyżowie? Jeżeli tak, kto ją sporządził, kiedy i jakie są jej zasadnicze wnioski?
5. Jakie kontrole i działania podjęły w sprawie Strzyżowa w latach 2023–2026 Ministerstwo Klimatu i Środowiska, GIOŚ, WIOŚ oraz inne podległe lub nadzorowane organa? Proszę o przedstawienie ich chronologii i rezultatów.
6. Jaki organ jest obecnie właściwy do prowadzenia postępowań zmierzających do usunięcia odpadów z działek 1061/16 i 1061/17 i na jakim etapie znajdują się te postępowania?
7. Proszę o przedstawienie pełnej chronologii decyzji administracyjnych dotyczących usunięcia odpadów ze Strzyżowa od 2017 r., z podaniem dat, organów wydających decyzje, rozstrzygnięć organów odwoławczych oraz obecnego statusu każdej z tych spraw.
8. Czy do chwili obecnej prawnie skutecznie ustalono posiadacza lub posiadaczy odpadów zobowiązanych do ich usunięcia? Jeżeli nie, jakie konkretne okoliczności po niemal dziesięciu latach nadal uniemożliwiają dokonanie takiego ustalenia?
9. Czy wyegzekwowano administracyjną karę 500 tys. zł oraz karę 2 tys. zł nałożone przez WIOŚ, a także inne należności, opłaty lub kary związane ze składowaniem odpadów w Strzyżowie? Jeżeli nie, jaka kwota pozostaje do wyegzekwowania i z jakiej przyczyny?
10. Czy w odniesieniu do Strzyżowa analizowano lub stosowano tryb pozwalający organom publicznym na niezwłoczne usunięcie odpadów ze względu na zagrożenie dla życia, zdrowia lub środowiska, w tym rozwiązania przewidziane w art. 26a ustawy o odpadach? Jeżeli odstąpiono od zastosowania takiego trybu, jakie były podstawy tej decyzji?
11. Jaki jest obecnie szacowany koszt całkowitego wydobycia, przebadania, transportu i legalnego zagospodarowania odpadów oraz rekultywacji terenu i z jakich źródeł zadanie to może zostać sfinansowane?
12. Czy to miejsce znajduje się obecnie w krajowej ewidencji lub wykazie miejsc nielegalnego zdeponowania odpadów stwarzających zagrożenie oraz jaki stopień pilności jego likwidacji został mu przypisany? Jakie działania podjęto w odniesieniu do Strzyżowa w wykonaniu systemowych wniosków NIK dotyczących likwidacji takich miejsc?
13. Czy ministerstwo zamierza skoordynować działania GIOŚ, WIOŚ, wojewody lubelskiego, marszałka województwa, powiatu hrubieszowskiego, gminy Horodło i innych właściwych organów w celu ostatecznego zakończenia tej sprawy? Jeżeli tak, jaki jest harmonogram tych działań?
14. W jakim realnym terminie ministerstwo przewiduje całkowite usunięcie odpadów, rekultywację terenu oraz przeprowadzenie badań potwierdzających brak zagrożenia dla mieszkańców i środowiska? Czy po usunięciu odpadów zostanie zapewniony wieloletni monitoring gleby i wód w rejonie wyrobiska?