Interpelacja w sprawie sposobu rozpoznawania przez sądy wniosków o zabezpieczenie roszczeń do polskich dóbr kultury wypożyczonych z Ukrainy na wystawy czasowe

Szanowni Państwo Ministrowie,

10 czerwca 2026 r. Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku otworzyło wystawę „Kresy Europy. Ze skarbca Lwowskiego Muzeum Historycznego”, obejmującą ponad 600 obiektów przywiezionych do Polski po rozpoczęciu pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę w celu ochrony przed zniszczeniem. Wśród nich znalazły się dwa obrazy pochodzące z dawnej kolekcji Muzeum Książąt Lubomirskich we Lwowie: „Portret Roksolany” z XVI w. oraz „Portret młodzieńca” Alojzego Reichana z 1850 r., o łącznej szacowanej wartości 150 tys. zł. Pełnomocnik spadkobierców Andrzeja Lubomirskiego złożył co do nich do Sądu Okręgowego w Słupsku wniosek o udzielenie zabezpieczenia, o czym muzeum zostało poinformowane 20 lipca 2026 r. Wniosek nie służył odebraniu obrazów muzeum, lecz wyłącznie zakazaniu ich wywozu z terytorium Polski do czasu rozstrzygnięcia sprawy o wydanie.

Art. 737 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że „wniosek o udzielenie zabezpieczenia podlega rozpoznaniu bezzwłocznie, nie później jednak niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu do sądu”. Pierwszą czynnością Sądu Okręgowego w Słupsku nie było jednak rozpoznanie wniosku, lecz doręczenie jego odpisu muzeum i wyznaczenie obowiązanemu czternastodniowego terminu na odpowiedź – terminu dwukrotnie dłuższego niż ustawowy termin rozpoznania samego wniosku. Zabezpieczenia ostatecznie udzielono, lecz dopiero po nagłośnieniu sprawy, gdy sąd rozpoznał wniosek przed upływem terminu, który sam wyznaczył muzeum. Prawidłowy przebieg postępowania okazał się zatem skutkiem zainteresowania mediów, a nie normalnym trybem pracy sądu.

Nie jest to przypadek jednostkowy. Poprzednia sprawa przebiegła do końca w sposób następujący. Na przełomie 2023 i 2024 r. na Zamku Królewskim w Warszawie prezentowano wystawę „Geniusz Lwowa”, na której znalazło się 12 obrazów o szacowanej wartości 1,2 mln zł, objętych wnioskiem spadkobiercy o zabezpieczenie. Sąd Okręgowy w Warszawie zarządził doręczenie odpisu wniosku pocztą, lecz 20 lutego 2024 r. pracownik sądu przesłał informację o treści wniosku na adres e-mail muzeum. 21 lutego 2024 r. wystawę zamknięto. 22 lutego 2024 r. objęte wnioskiem obrazy wywieziono do Lwowa. 27 lutego 2024 r. sąd oddalił wniosek o zabezpieczenie, powołując się na to, że obrazy nie znajdują się już w posiadaniu muzeum. Skutek czynności sądu był zatem dokładnie odwrotny do celu instytucji zabezpieczenia: obowiązany został w praktyce ostrzeżony, a przedmiot sporu opuścił jurysdykcję polskiego sądu.

Stawka jest jednak większa niż czternaście obrazów. W sierpniu 1939 r. i na początku wojny polscy właściciele zbiorów składali je w depozyt w lwowskich instytucjach kultury, m.in. w Muzeum Książąt Lubomirskich, wyłącznie w celu zabezpieczenia przed zniszczeniami wojennymi. Mowa o kilku tysiącach obiektów – jest to ostrożny szacunek, a nie wielkość dokładnie ustalona i właśnie dlatego kwestia ta stanowi przedmiot jednego z poniższych pytań. Wykazy depozytów są znane, a Księga Wpływów Muzeum Lubomirskich znajduje się we Wrocławiu. Ukraińskie instytucje nie ukrywają proweniencji tych obiektów: w publicznym katalogu Lwowskiej Galerii Sztuki fotografie odwrotów obrazów pokazują nalepki własnościowe i odręczne zapiski wskazujące polskich właścicieli. Depozyt nie jest ani darowizną, ani nacjonalizacją, a tytuł prawny właścicieli i ich spadkobierców nie wygasł.

Sprawa ma też wymiar administracyjny, a nie tylko sądowy. Obiekty nie pojawiają się w Polsce bez wiedzy państwa: przyjeżdżają na podstawie umów wypożyczenia, do instytucji kultury prowadzonych albo współprowadzonych przez ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Ministerstwo w wypowiedziach prasowych z lipca 2026 r. wskazywało, że spory o własność rozstrzygają sądy, a obowiązki związane z wystawą obciążają jej organizatora. Pozostaje więc pytanie, którego nikt dotąd nie zadał: czy w chwili wwozu ktokolwiek po stronie państwa polskiego sprawdza, czy przywożony obiekt jest objęty roszczeniem restytucyjnym obywatela polskiego, i co się dzieje, gdy okaże się, że jest.

Podkreślam, że przedmiotem tej interpelacji nie jest rewindykacja zbiorów ukraińskich instytucji w czasie wojny ani kwestionowanie sensu przyjmowania ich do Polski dla ochrony przed rosyjskimi atakami. Przedmiotem jest to, czy polskie organy, sądy i administracja kultury działają zgodnie z prawem i czy chronią tytuł prawny obywateli polskich, gdy obiekty pozostają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Ile wniosków o udzielenie zabezpieczenia roszczeń dotyczących dóbr kultury wypożyczonych z zagranicy na wystawy czasowe organizowane w Polsce wpłynęło do sądów w każdym z lat od 2022 do 2026? Proszę o przedstawienie danych w formie tabelarycznej, z rubrykami: rok, sąd, liczba wniosków, liczba wniosków rozpoznanych w terminie tygodnia od wpływu, liczba wniosków rozpoznanych po tym terminie, liczba zabezpieczeń udzielonych i liczba wniosków oddalonych. Jeżeli Ministerstwo Sprawiedliwości nie gromadzi danych w tym ujęciu, proszę o wyraźne wskazanie tego faktu oraz o podanie, jakie dane o tej kategorii spraw resort posiada.
2. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości dysponuje informacją o przebiegu postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie w sprawie wniosku o zabezpieczenie roszczeń do 12 obrazów prezentowanych na wystawie „Geniusz Lwowa” na Zamku Królewskim w Warszawie? Proszę o wskazanie: daty wpływu wniosku, daty i formy zawiadomienia obowiązanego o wniosku, podstawy prawnej doręczenia obowiązanemu odpisu wniosku przed jego rozpoznaniem oraz daty i treści rozstrzygnięcia. Jeżeli resort tych informacji nie posiada, czy zwróci się o nie do prezesa właściwego sądu w ramach nadzoru nad działalnością administracyjną sądów?
3. Czy w ramach nadzoru nad działalnością administracyjną sądów badano prawidłowość czynności podjętych w sprawach opisanych wyżej, w szczególności przesłania obowiązanemu informacji o treści wniosku o zabezpieczenie pocztą elektroniczną w dniu 20 lutego 2024 r. oraz wyznaczenia obowiązanemu czternastodniowego terminu na odpowiedź w sprawie słupskiej w 2026 r.? Jeśli tak, proszę o wskazanie daty czynności nadzorczych i ich wyniku. Jeśli nie, proszę o wskazanie powodu. Proszę również o podanie, ile skarg i wniosków, w tym skarg na przewlekłość postępowania, wpłynęło w latach 2022-2026 w sprawach dotyczących zabezpieczenia roszczeń do dóbr kultury wypożyczonych z zagranicy, w ujęciu rocznym, i jak zostały rozpatrzone.
4. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Spraw Zagranicznych albo Kancelaria Prezesa Rady Ministrów kierowały do sądów, do prezesów sądów lub czy były kierowane do Ministerstwa Sprawiedliwości jakiekolwiek pisma, stanowiska, wytyczne albo informacje dotyczące spraw o wydanie lub o zabezpieczenie dóbr kultury wypożyczonych z Ukrainy? Jeżeli tak, proszę o wskazanie nazw, dat i sygnatur tych pism oraz ich nadawców i adresatów. Jeżeli nie, proszę o jednoznaczne zaprzeczenie.
5. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego dysponuje wykazem obiektów wwiezionych do Polski z instytucji kultury na terytorium Ukrainy po 24 lutego 2022 r. na wystawy czasowe lub w depozyt? Proszę o dane w formie tabelarycznej: nazwa wystawy, polska instytucja przyjmująca, instytucja wypożyczająca, liczba obiektów, data przywozu, data wywozu albo informacja, że obiekty pozostają w Polsce.
6. Czy przy wwozie takich obiektów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej badane jest, czy przywożony obiekt jest objęty roszczeniem restytucyjnym obywatela polskiego albo pochodzi z depozytu złożonego w instytucji kultury przed 1939 r. lub w trakcie wojny? Proszę o wskazanie: czy takie badanie jest obowiązkowe, na jakiej podstawie prawnej, kto je wykonuje – ministerstwo, instytucja przyjmująca czy organizator wystawy, na jakich zbiorach danych i dokumentach się opiera oraz w którym momencie procedury się odbywa. W ilu przypadkach od 24 lutego 2022 r. ustalono, że przywożony obiekt jest objęty roszczeniem restytucyjnym obywatela polskiego, i jakie czynności wtedy podjęto? Jeżeli takie badanie nie jest prowadzone, proszę o jednoznaczne wskazanie tego faktu oraz o odpowiedź, czy ministerstwo wprowadzi obowiązek jego przeprowadzania i w jakim terminie.
7. Jaka jest znana Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego liczba obiektów złożonych przez obywateli polskich w depozyt w instytucjach kultury we Lwowie w 1939 r. i w latach następnych, w szczególności w Muzeum Książąt Lubomirskich, Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich i Bibliotece Baworowskich? Jeżeli ministerstwo takiej liczby nie zna, czy zleci inwentaryzację na podstawie dostępnych wykazów depozytów, w tym księgi wpływów Muzeum Lubomirskich przechowywanej we Wrocławiu i publicznego katalogu Lwowskiej Galerii Sztuki, i w jakim terminie?
8. Czy sprawa depozytów złożonych przez obywateli polskich w lwowskich instytucjach kultury oraz roszczeń ich spadkobierców była przedmiotem rozmów albo korespondencji z władzami Ukrainy? Proszę o wskazanie dat, szczebla rozmów oraz nazw i dat dokumentów, w tym ewentualnych not dyplomatycznych. Jeżeli takich rozmów nie prowadzono, proszę o jednoznaczne wskazanie tego faktu.
9. Czy Zamek Królewski w Warszawie, jako instytucja kultury współprowadzona przez ministra kultury i dziedzictwa narodowego, poinformował ministerstwo o wniosku o zabezpieczenie, o zamknięciu wystawy 21 lutego 2024 r. oraz o wywozie obrazów 22 lutego 2024 r.? Jeżeli tak, proszę o podanie dat tych zawiadomień oraz o wskazanie, jakie czynności wyjaśniające ministerstwo w tej sprawie podjęło i z jakim wynikiem.
10. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego posiada informacje o okolicznościach przedterminowego zamknięcia wystawy „Polscy monachijczycy” w Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu? Wystawa została zwinięta 7 lutego 2024 r., choć miała być prezentowana do 10 lutego 2024 r., a zaplanowane na 11 lutego 2024 r. oprowadzanie kuratorskie odwołano, podając „przyczyny niezależne od Muzeum”. Proszę o wskazanie: czy ministerstwo zostało o tym zawiadomione i kiedy, jaka była podana mu przyczyna, czy wśród prezentowanych obiektów znajdowały się przedmioty pochodzące z dawnych zbiorów lwowskich albo objęte roszczeniami restytucyjnymi oraz czy w związku z tą wystawą wpłynął do sądu wniosek o zabezpieczenie roszczeń. Jeżeli ministerstwo takich informacji nie posiada, czy zwróci się o nie do organizatora wystawy i do organu prowadzącego muzeum, i w jakim terminie?

Z wyrazami szacunku

Michał Wawer
Poseł na Sejm RP