Interpelacja w sprawie spadku liczby uczniów objętych programem "Posiłek w szkole i w domu", braku monitoringu ubóstwa żywnościowego oraz prac nad powszechnym systemem posiłków szkolnych

Szanowni Państwo Ministrowie,

w odpowiedzi na interpelację nr 17550, sygn. BM-II.059.1.359.2026, przedstawiono część danych dotyczących realizacji programu „Posiłek w szkole i w domu”. Odpowiedź nie pozwala jednak na ocenę skuteczności programu, a dziewięć spośród piętnastu zadanych pytań pozostało bez merytorycznej odpowiedzi.

Nie udzielono w szczególności odpowiedzi dotyczących:

• liczby uczniów szkół ponadpodstawowych objętych pomocą;
• najczęstszych przyczyn przyznawania pomocy;
• wpływu inflacji cen żywności na skuteczność programu;
• badań nad tzw. ukrytym głodem;
• wpływu niedożywienia na wykluczenie edukacyjne i społeczne;
• zmian zwiększających dostępność pomocy dla młodzieży szkół ponadpodstawowych;
• możliwości stworzenia powszechnego systemu posiłków niezależnego od dochodu;
• planowanych działań, terminów i mierników ograniczenia ubóstwa żywnościowego.

Z przekazanych danych wynika, że liczba uczniów objętych programem zmniejszyła się z 315 887 w 2020 r. do 208 943 w 2025 r., czyli o 106 944 osoby - 33,9%. Spadek ten jest wielokrotnie większy niż zmniejszenie liczby dzieci i młodzieży w Polsce. Ministerstwo nie wyjaśniło, czy oznacza on zmniejszenie potrzeb, czy też ograniczenie zasięgu programu, rezygnację rodzin, niewykrywanie potrzeb albo występowanie barier proceduralnych i stygmatyzacji.

Jednocześnie wykazany koszt programu wzrósł nominalnie o 23,2%, podczas gdy skumulowany wzrost cen żywności i napojów bezalkoholowych między 2020 a 2025 r. wyniósł około 48%. Proste urealnienie podanych wydatków wskaźnikiem cen żywności wskazuje na możliwość spadku ich siły nabywczej o około 17%. Ministerstwo nie przedstawiło własnej analizy wpływu inflacji.

Po podwyższeniu od 1 stycznia 2025 r. progów dochodowych liczba uczniów objętych pomocą praktycznie się nie zmieniła - spadła z 209 022 do 208 943. Także ten fakt wymaga wyjaśnienia.

W odpowiedzi występują ponadto nieścisłości wymagające sprostowania. Kwota 615,7 mln zł podana jako koszt programu w 2020 r. odpowiada kwocie przypisanej przez Najwyższą Izbę Kontroli wyłącznie modułom 1-2. NIK wykazała, że moduł 3 kosztował w tym roku dodatkowo 50,93 mln zł. W tabeli dotyczącej FEPŻ podano natomiast łączną wielkość pomocy jako 26,4 tony, mimo że suma wartości rocznych - 13 tys. ton i 13,4 tys. ton - wynosi 26,4 tys. ton.

Dodatkowym powodem ponowienia interpelacji są nowe dane GUS, zgodnie z którymi w 2025 r. zagrożenie ubóstwem skrajnym wśród dzieci w wieku 0-17 lat wzrosło z 5,4% do 6,6%. Odpowiedź Ministerstwa Zdrowia na interpelację nr 17551 potwierdziła natomiast, że państwo nie prowadzi obecnie systematycznego monitoringu niedożywienia ani tzw. ukrytego głodu, choć potrzebę takiego monitoringu uznano za zasadną.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odrębnej i jednoznacznej odpowiedzi na każde z następujących pytań:

1. Ilu uczniów objęto programem w latach 2020-2025 oraz - według najnowszego dostępnego stanu - w 2026 r., w podziale na:
   a) szkoły podstawowe,
   b) licea ogólnokształcące,
   c) technika,
   d) szkoły branżowe I i II stopnia,
   e) szkoły specjalne i artystyczne,
   f) województwa oraz obszary miejskie i wiejskie?

2. Ilu uczniów w poszczególnych latach spełniało kryteria programu, ilu faktycznie otrzymało pomoc i jaki był wskaźnik wykorzystania uprawnienia? Jeżeli ministerstwa nie dysponują takimi danymi, kiedy zostanie wprowadzony monitoring pozwalający obliczyć ten wskaźnik?

3. Jakie są przyczyny spadku liczby uczniów objętych programem o 33,9%? Proszę o przedstawienie analizy uwzględniającej co najmniej demografię, zmiany dochodów, zmiany kryteriów, dostępność stołówek, rezygnacje rodzin, stygmatyzację, bariery administracyjne oraz skutki pandemii.

4. Jakie były rzeczywiste wydatki na moduły 1, 2 i 3 programu, odrębnie, w każdym roku 2020-2025 oraz jakie jest planowane i dotychczasowe wykonanie w 2026 r.? Proszę o podział na środki budżetu państwa i środki jednostek samorządu terytorialnego.

5. Czy tabela kosztów przedstawiona w odpowiedzi na interpelację nr 17550 obejmowała cały program, czy wyłącznie moduły 1-2? Jeżeli nie obejmowała modułu 3, proszę o sprostowanie odpowiedzi i przekazanie kompletnej tabeli.

6. Ile posiłków wydano uczniom w każdym roku, przez ile dni przeciętnie korzystał z nich jeden uczeń oraz jaka była:
   a) przeciętna wartość jednego posiłku,
   b) przeciętna roczna wartość pomocy na ucznia,
   c) liczba uczniów otrzymujących posiłek, świadczenie pieniężne i produkty żywnościowe?

7. Czy przeprowadzono analizę wpływu inflacji cen żywności, kosztów energii i wynagrodzeń personelu na liczbę, wartość i jakość wydawanych posiłków? Jeśli tak, proszę o jej przedstawienie. Jeśli nie, dlaczego takiej analizy nie przeprowadzono i kiedy zostanie wykonana?

8. Jakie były najczęstsze przesłanki przyznawania pomocy dzieciom i młodzieży? Proszę o ich uszeregowanie oraz podanie liczby przypadków przypadających na poszczególne przesłanki w latach 2020-2025.

9. Ilu uprawnionych uczniów pozostawało poza systemem z powodu:
   a) niezgłoszenia potrzeby,
   b) braku wiedzy o programie,
   c) odmowy lub rezygnacji rodziny,
   d) obawy przed stygmatyzacją,
   e) odmowy wywiadu środowiskowego,
   f) braku stołówki lub możliwości organizacyjnych szkoły,
   g) innych barier?
   Jaka metodologia jest stosowana do ustalania tych liczb?

10. Czy liczby osób otrzymujących posiłek bez rodzinnego wywiadu środowiskowego oznaczają jednocześnie pomoc bez decyzji administracyjnej? Proszę o wskazanie podstawy prawnej, dokładnego trybu, liczby uczniów oraz udziału tego mechanizmu we wszystkich przypadkach pomocy, z podziałem na lata i województwa.

11. Ile rodzin i uczniów uzyskało prawo do pomocy w wyniku podwyższenia progów dochodowych od 1 stycznia 2025 r.? Ile z tych osób faktycznie skorzystało z posiłku lub innej formy wsparcia?

12. Czy planowane jest rozszerzenie modułu infrastrukturalnego na szkoły ponadpodstawowe oraz zapewnienie młodzieży liceów, techników i szkół branżowych realnego dostępu do ciepłego posiłku? Jeżeli tak, proszę o zakres, termin i źródło finansowania. Jeżeli nie - proszę o uzasadnienie.

13. Jakie działania podejmą MRPiPS, MEN i Ministerstwo Zdrowia w celu stworzenia systematycznego monitoringu:
    a) niedożywienia ilościowego,
    b) niedożywienia jakościowego i niedoborów mikroelementów,
    c) wpływu niedożywienia na frekwencję, koncentrację, wyniki edukacyjne, dobrostan psychiczny i relacje społeczne uczniów?
    Czy monitoring zostanie ujęty w Narodowym Programie Zdrowia od 2027 r. i które ministerstwo będzie odpowiedzialne za koordynację?

14. Na jakim etapie są zapowiedziane przez MEN kompleksowe prace analityczne nad zapewnieniem posiłków wszystkim uczniom? Proszę wskazać:
    a) termin zakończenia analiz,
    b) termin przedstawienia projektu ustawy,
    c) zakres szkół i grup uczniów,
    d) sposób uwzględnienia alergii i diet eliminacyjnych,
    e) szacowany pełny koszt, obejmujący żywność, personel, energię, wyposażenie i infrastrukturę,
    f) sposób zagwarantowania finansowania z budżetu państwa bez przerzucania kosztów na samorządy,
    g) relację projektu rządowego do poselskiego projektu z druku nr 1849.

15. Czy rząd opowiada się za wprowadzeniem dobrowolnego, powszechnego i bezpłatnego posiłku szkolnego niezależnego od dochodu rodziców? Proszę o jednoznaczne stanowisko. Jeżeli decyzja nie została jeszcze podjęta, proszę wskazać warianty analizowane przez rząd, kryteria decyzji oraz jej termin.

16. Czy w tabeli FEPŻ wartość „26,4 t” jest błędem i powinna wynosić „26,4 tys. t”? Czy podana liczba 594 822 dzieci oznacza liczbę unikalnych beneficjentów, czy sumę uczestnictw w dwóch podprogramach? Proszę także o przedstawienie metodologii szacowania wartości i masy żywności przypadającej dzieciom.

17. Jakie konkretne, mierzalne cele dotyczące ograniczenia ubóstwa żywnościowego dzieci zostaną osiągnięte do końca 2027 i 2028 r.? Proszę wskazać wartości docelowe, odpowiedzialne instytucje, budżety i terminy realizacji.

Proszę o dołączenie do odpowiedzi rocznych sprawozdań wojewodów i ministerstw, definicji wszystkich zastosowanych kategorii oraz tabel źródłowych w edytowalnym formacie XLSX lub CSV. Jeżeli którekolwiek z żądanych danych nie są obecnie zbierane, proszę o jednoznaczne wskazanie tego faktu, uzasadnienie braku monitoringu oraz podanie terminu jego wprowadzenia.

Z poważaniem

Marcin Józefaciuk
Poseł na Sejm RP