Interpelacja w sprawie statusu prawnego i dopuszczalnej formy upamiętnienia członków UPA w uroczysku Białystok w pow. hrubieszowskim

Zwracam się z interpelacją w związku ze sprawą obiektu znajdującego się w uroczysku Białystok w pobliżu miejscowości Liski, w powiecie hrubieszowskim, gdzie pochowani są członkowie Ukraińskiej Powstańczej Armii, którzy zginęli w lutym 1946 r. w walce z oddziałem NKWD.

W ostatnich dniach media poinformowały o uszkodzeniu znajdującego się tam upamiętnienia. Według przekazanych informacji pomalowano pamiątkowy głaz, usunięto część metalowej konstrukcji będącej elementem monumentu oraz porozrzucano znajdujące się przy nim znicze. Ambasada Ukrainy w Polsce zaapelowała do strony polskiej nie tylko o ustalenie sprawców, ale również o przywrócenie tego miejsca do poprzedniego stanu.

Należy bardzo wyraźnie rozdzielić dwie kwestie. Pierwszą jest należny każdemu zmarłemu szacunek, poszanowanie miejsca jego pochówku. Drugą – całkowicie odrębną – jest forma pomnikowa, treść inskrypcji i symbolika umieszczana przy takim miejscu oraz pytanie, czy państwo polskie powinno aprobować elementy mogące stanowić gloryfikację Ukraińskiej Powstańczej Armii.

Nie sposób abstrahować od tego, że polski ustawodawca w ustawie z dnia 4 czerwca 2025 r. o ustanowieniu 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej jednoznacznie wskazał, że w latach 1939–1946 OUN, UPA oraz inne ukraińskie formacje nacjonalistyczne dokonały na ludności polskiej zbrodni ludobójstwa.

Jednocześnie zgodnie z ustawą o grobach i cmentarzach wojennych przeprowadzanie robót ziemnych, wznoszenie pomników oraz innych urządzeń na grobach i cmentarzach wojennych wymaga zezwolenia wojewody.

Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego sprawuje natomiast zwierzchni nadzór nad grobami i cmentarzami wojennymi, obejmujący sprawdzanie i kontrolowanie działań właściwych jednostek pod względem legalności.

Sprawa legalności tego konkretnego upamiętnienia była już przedmiotem interpelacji poselskiej nr 13874 z dnia 27 listopada 2025 r. Pytano wówczas między innymi o podstawę prawną budowy pomnika, prowadzenie postępowania administracyjnego oraz wymagane zgody dotyczące jego rekonstrukcji.

Obecne wydarzenia, a zwłaszcza publiczne wezwanie strony ukraińskiej do odtworzenia obiektu powodują konieczność jednoznacznego ustalenia, co dokładnie jest prawnie chronionym miejscem pochówku, a które elementy są później powstałym upamiętnieniem i na jakiej podstawie zostały tam umieszczone. Państwo polskie nie powinno przystępować do odtwarzania jakichkolwiek symboli lub inskrypcji, dopóki ich status prawny oraz zgodność z polską polityką pamięci nie zostaną jednoznacznie wyjaśnione.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Jaki jest aktualny status prawny miejsca pochówku i znajdującego się przy nim upamiętnienia w uroczysku Białystok oraz czy resort dysponuje pełną dokumentacją dotyczącą jego powstania, przebudowy i późniejszych rekonstrukcji?
2. Czy na wzniesienie oraz późniejszą rekonstrukcję wszystkich elementów monumentu – w tym konstrukcji, tablic, napisów i symboliki – zostały wydane wymagane prawem zezwolenia właściwego wojewody? Jeżeli tak, kiedy je wydano, na czyj wniosek i jaki dokładnie zakres oraz formę upamiętnienia obejmowały?
3. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w ramach przysługującego ministrowi zwierzchniego nadzoru nad grobami i cmentarzami wojennymi, przeprowadziło lub zamierza przeprowadzić kontrolę legalności tego upamiętnienia oraz działań podejmowanych w związku z jego rekonstrukcją w 2025 r.?
4. Czy z budżetu państwa, środków pozostających w dyspozycji ministerstwa, wojewody lubelskiego lub innych podmiotów publicznych finansowano w przeszłości budowę, remont, utrzymanie lub odtworzenie tego monumentu oraz czy obecnie planowane jest przeznaczenie środków publicznych na przywrócenie jego poprzedniej formy?
5. Czy przed ewentualnym odtworzeniem uszkodzonych elementów ministerstwo zwróci się do Instytutu Pamięci Narodowej o ocenę historyczną inskrypcji i symboliki oraz zagwarantuje, że ochrona samego miejsca pochówku nie będzie oznaczała automatycznego odtwarzania elementów mogących służyć gloryfikacji UPA – organizacji, której udział w ludobójstwie na ludności polskiej został wprost wskazany przez ustawodawcę w ustawie z dnia 4 czerwca 2025 r.?

Z poważaniem

Dariusz Matecki
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej